Brain fog (ομίχλη εγκεφάλου): αιτίες και τι βοηθά

Brain fog ή «ομίχλη εγκεφάλου» λέμε τη θολή, αργή σκέψη: δυσκολεύεστε να συγκεντρωθείτε, ξεχνάτε, και τα απλά σας κοστίζουν κόπο. Δεν είναι διάγνωση. Είναι περιγραφή που ταιριάζει σε πολλές αιτίες: λίγο ύπνο, άγχος, κατάθλιψη, ΔΕΠΥ, ορμονικές αλλαγές ή σωματικές παθήσεις. Η αντιμετώπιση ξεκινά από την αιτία, γι' αυτό αξίζει να τη βρείτε.

Τι εννοούν οι άνθρωποι όταν λένε brain fog

Ερευνητές του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου διάβασαν 717 αναρτήσεις στο Reddit που ανέφεραν τον όρο. Στις 141 περιγραφές που έδιναν οι ίδιοι οι άνθρωποι για την εμπειρία τους, οι συχνότερες ήταν:

• ξεχασιά (51 περιγραφές)

• δυσκολία συγκέντρωσης (43)

• εμπειρίες αποσύνδεσης, σαν να μην είστε εντελώς «εκεί» (34)

• αργή σκέψη και υπερβολικός κόπος (26)

• δυσκολία στην επικοινωνία (22)

Οι μισές αναρτήσεις (363 από 717) βρίσκονταν σε ομάδες για ασθένειες: COVID-19, ψυχιατρικές, νευροαναπτυξιακές, αυτοάνοσες και λειτουργικές διαταραχές. Αρκετές αφορούσαν τη χρήση ή τη διακοπή ουσιών και φαρμάκων. Με απλά λόγια: η ίδια λέξη περιγράφει διαφορετικές εμπειρίες, με διαφορετικές αιτίες.

Ποιες είναι οι συχνότερες αιτίες;

Λίγος ύπνος. Σε ανάλυση 70 μελετών, η ολική στέρηση ύπνου έως 48 ωρών χειροτέρευε την προσοχή, τη μνήμη εργασίας και την ταχύτητα της σκέψης. Τη μεγαλύτερη επίδραση είχε στα «κενά» της απλής προσοχής.

Άγχος. Σε ανάλυση 177 δειγμάτων με 22.061 ανθρώπους, όσοι ανέφεραν περισσότερο άγχος τα πήγαιναν σταθερά χειρότερα σε δοκιμασίες μνήμης εργασίας. Με απλά λόγια: η ανησυχία πιάνει χώρο στο «πρόχειρο» του μυαλού, εκεί που κρατάμε ό,τι σκεφτόμαστε εκείνη τη στιγμή.

Κατάθλιψη. Μια συγκεντρωτική ανάλυση βρήκε μέτρια ελλείμματα στην προσοχή, στη μνήμη και στις εκτελεστικές λειτουργίες, δηλαδή στον σχεδιασμό και στην οργάνωση. Στην προσοχή και στις εκτελεστικές λειτουργίες τα ελλείμματα έμεναν και αφού βελτιωνόταν η διάθεση. Για το πώς αλλιώς φαίνεται η κατάθλιψη, δείτε το άρθρο Κατάθλιψη: συμπτώματα στους ενήλικες.

Περιεμμηνόπαυση και εμμηνόπαυση. Οι γυναίκες στη μέση ηλικία συχνά παρατηρούν αλλαγές στη σκέψη και στη μνήμη καθώς περνούν στην εμμηνόπαυση. Πολλές ανησυχούν μήπως είναι η αρχή κάποιας σοβαρότερης πάθησης. Η Διεθνής Εταιρεία Εμμηνόπαυσης σημειώνει ότι οι αλλαγές αυτές είναι συχνές και ότι ο γιατρός έχει ρόλο να τις εξηγεί.

Υποθυρεοειδισμός. Η καθαρή υπολειτουργία του θυρεοειδούς επηρεάζει τη διάθεση και τη σκέψη, και αυτό βελτιώνεται σε μεγάλο βαθμό με τη θεραπεία. Ο ήπιος, «υποκλινικός» υποθυρεοειδισμός δεν συνδέεται με μεγάλα προβλήματα. Αν κάποιος με ήπιο υποθυρεοειδισμό έχει έντονα ψυχικά συμπτώματα, μάλλον υπάρχει και άλλη αιτία, που θέλει χωριστή εκτίμηση.

Μετά από COVID-19. Σε ανασκόπηση 81 μελετών, 12 εβδομάδες ή περισσότερο μετά τη διάγνωση, το 22% είχε γνωστικές δυσκολίες και το 32% κόπωση.

Ουσίες και φάρμακα. Στη μελέτη του Εδιμβούργου, αρκετές αναρτήσεις συνέδεαν την ομίχλη με τη χρήση ή τη διακοπή ουσιών και φαρμάκων. Αν η θολούρα ξεκίνησε μετά από ένα νέο φάρμακο ή μετά τη διακοπή του, πείτε το στον γιατρό σας. Μη διακόψετε φάρμακο μόνοι σας.

Brain fog και ΔΕΠΥ

Στη ΔΕΠΥ η απροσεξία και η δυσκολία οργάνωσης ξεκινούν από την παιδική ηλικία. Η ευρωπαϊκή δήλωση ομοφωνίας για τη ΔΕΠΥ ενηλίκων σημειώνει ότι συχνά συνεχίζεται σε όλη τη ζωή και δυσκολεύει την καθημερινότητα.

Υπάρχει και ένα συγγενικό σύνολο συμπτωμάτων που περιγράφει σχεδόν λέξη προς λέξη την «ομίχλη»: υπερβολική ονειροπόληση, νοητική σύγχυση και θολούρα, αργή κίνηση και σκέψη. Παλαιότερα λεγόταν «νωθρό γνωστικό τέμπο». Μια διεθνής ομάδα ειδικών πρότεινε πρόσφατα το όνομα «σύνδρομο γνωστικής αποδέσμευσης» (CDS).

• Αυξημένα τέτοια συμπτώματα έχει περίπου το 46% των ενηλίκων με ΔΕΠΥ, σύμφωνα με τις επιδημιολογικές μελέτες που συνοψίζει η ομάδα.

• Το σύνδρομο συνδέεται στενά και με την κατάθλιψη.

• Δεν είναι ακόμη επίσημη διάγνωση. Οι ερευνητές συζητούν αν είναι χωριστή διαταραχή, μορφή της ΔΕΠΥ ή χαρακτηριστικό που εμφανίζεται σε πολλές διαταραχές.

• Λίγες μελέτες δείχνουν ότι τα φάρμακα της ΔΕΠΥ μπορεί να βελτιώνουν και αυτά τα συμπτώματα.

Στην αξιολόγηση ξεχωρίζω το «δεν ξεκινάω» από το «είμαι πεσμένος». Το πρώτο θυμίζει περισσότερο ΔΕΠΥ, το δεύτερο κατάθλιψη. Όταν η ΔΕΠΥ συνυπάρχει με έντονο άγχος ή κατάθλιψη, αντιμετωπίζω πρώτα αυτά, γιατί η αγωγή της ΔΕΠΥ μπορεί να τα επιβαρύνει.

Για το πώς ξεχωρίζουν, διαβάστε το άρθρο ΔΕΠΥ ή άγχος και κατάθλιψη.

Τι θα σας ρωτήσει ο γιατρός

Η «ομίχλη» δεν φαίνεται σε μία εξέταση. Η αιτία βρίσκεται κυρίως από το ιστορικό:

• πότε ξεκίνησε: από παιδί ή πρόσφατα

• πώς κοιμάστε, πόση καφεΐνη και πόσο αλκοόλ πίνετε

• αν η διάθεση είναι πεσμένη ή αν σας κυριεύει το άγχος

• ποια φάρμακα ή ουσίες παίρνετε και αν άλλαξε κάτι πρόσφατα

• αν περάσατε πρόσφατα λοίμωξη και, για τις γυναίκες, αν έχει αλλάξει ο κύκλος

Αν χρειάζεται, ο γιατρός ζητά αιματολογικές εξετάσεις, για παράδειγμα για τον θυρεοειδή.

Όταν βρίσκω σωματική αιτία, όπως μια διαταραχή του θυρεοειδούς, τη ρυθμίζουμε πρώτα. Μπορεί να μιμηθεί το άγχος ή τη ΔΕΠΥ και να τα κάνει χειρότερα.

Τι βοηθά

Η αντιμετώπιση ξεκινά από την αιτία:

• Ύπνος: αν κοιμάστε λίγο ή ακανόνιστα, ξεκινήστε από εκεί.

• Άγχος ή κατάθλιψη: η θεραπεία τους είναι το πρώτο βήμα. Στην κατάθλιψη η σκέψη μπορεί να αργεί να επανέλθει, ακόμη κι όταν η διάθεση βελτιωθεί. Συζητήστε το με τον γιατρό σας.

• ΔΕΠΥ: η θεραπεία περιγράφεται στο άρθρο Θεραπεία ΔΕΠΥ ενηλίκων.

• Υποθυρεοειδισμός: η ρύθμισή του βελτιώνει σε μεγάλο βαθμό τη διάθεση και τη σκέψη.

Μέχρι να βρεθεί η αιτία, μπορείτε να δοκιμάσετε:

• να γράφετε σε λίστα ό,τι δεν θέλετε να ξεχάσετε, αντί να το κρατάτε στο μυαλό

• να κάνετε μία δουλειά τη φορά και να κλείνετε τις ειδοποιήσεις όσο δουλεύετε

• να κρατάτε σταθερή ώρα ύπνου και ξυπνήματος

Μην περιμένετε να «καθαρίσει» πρώτα το μυαλό για να ξεκινήσετε. Όταν η ενέργεια είναι χαμηλή, η δράση έρχεται πριν από τη διάθεση: ένα μικρό, συγκεκριμένο βήμα σήμερα.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

• Η θολούρα κρατά εβδομάδες και δυσκολεύει τη δουλειά, τις σπουδές ή τις σχέσεις σας.

• Συνοδεύεται από πεσμένη διάθεση, έντονο άγχος ή αϋπνία.

• Οι δυσκολίες συγκέντρωσης και οργάνωσης υπάρχουν από την παιδική σας ηλικία.

• Χειροτερεύει σταδιακά, ή οι δικοί σας παρατηρούν ότι ξεχνάτε όλο και περισσότερο.

Ασφάλεια: Αν μαζί με τη θολούρα εμφανιστούν ξαφνικά στραβό στόμα στη μία πλευρά του προσώπου, αδυναμία στο ένα χέρι, μπερδεμένη ομιλία, δυσκολία να καταλάβετε τι σας λένε, απώλεια όρασης ή πολύ έντονος πονοκέφαλος, καλέστε αμέσως το 166 (ΕΚΑΒ) ή το 112. Μπορεί να είναι εγκεφαλικό. Αν έχετε σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας, καλέστε το 166, το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.

Πώς μπορώ να βοηθήσω

Κλείστε ραντεβού για ψυχιατρική αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online. Αν υποψιάζεστε ΔΕΠΥ, δείτε τη σελίδα ΔΕΠΥ ενηλίκων. Αν κυριαρχεί η πεσμένη διάθεση, δείτε τη σελίδα Κατάθλιψη. Η πρώτη συζήτηση μπορεί να γίνει και από το σπίτι σας: δείτε τη σελίδα ψυχίατρος online.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση. Μην αλλάζετε και μη διακόπτετε αγωγή που ήδη παίρνετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό σας.

Πηγές

1. McWhirter L, Smyth H, Hoeritzauer I, Couturier A, Stone J, Carson AJ. What is brain fog? J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2023. doi:10.1136/jnnp-2022-329683

2. Lim J, Dinges DF. A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables. Psychol Bull. 2010. doi:10.1037/a0018883

3. Moran TP. Anxiety and working memory capacity: A meta-analysis and narrative review. Psychol Bull. 2016. doi:10.1037/bul0000051

4. Rock PL, Roiser JP, Riedel WJ, Blackwell AD. Cognitive impairment in depression: a systematic review and meta-analysis. Psychol Med. 2014. doi:10.1017/S0033291713002535

5. Maki PM, Jaff NG. Brain fog in menopause: a health-care professional's guide for decision-making and counseling on cognition. Climacteric. 2022. doi:10.1080/13697137.2022.2122792

6. Samuels MH. Psychiatric and cognitive manifestations of hypothyroidism. Curr Opin Endocrinol Diabetes Obes. 2014. doi:10.1097/MED.0000000000000089

7. Ceban F και συν. Fatigue and cognitive impairment in Post-COVID-19 Syndrome: A systematic review and meta-analysis. Brain Behav Immun. 2022. doi:10.1016/j.bbi.2021.12.020

8. Kooij JJS και συν. Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. Eur Psychiatry. 2019. doi:10.1016/j.eurpsy.2018.11.001

9. Becker SP και συν. Report of a Work Group on Sluggish Cognitive Tempo: Key Research Directions and a Consensus Change in Terminology to Cognitive Disengagement Syndrome. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2023. doi:10.1016/j.jaac.2022.07.821

10. NHS Ayrshire & Arran. Signs and symptoms of a stroke (ανάγνωση 12/11/2026).