Σχιζοφρένεια: τι είναι, συμπτώματα, θεραπεία

Η σχιζοφρένεια είναι σοβαρή ψυχική διαταραχή που επηρεάζει την αντίληψη, τη σκέψη και τη συμπεριφορά. Τα πιο γνωστά συμπτώματά της είναι οι ψευδαισθήσεις, όπως οι «φωνές», και οι παραληρητικές ιδέες. Δεν είναι «διχασμένη προσωπικότητα». Αντιμετωπίζεται με φάρμακα και ψυχοκοινωνική στήριξη, και η πορεία της δεν είναι ίδια για όλους.

Τι είναι η σχιζοφρένεια

Η λέξη σημαίνει «σχισμένος νους». Δεν εννοεί δύο προσωπικότητες στον ίδιο άνθρωπο. Εννοεί ότι η σκέψη, το συναίσθημα και η αντίληψη της πραγματικότητας χάνουν τη συνοχή τους.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το 2023 η σχιζοφρένεια αφορούσε περίπου 27 εκατομμύρια ανθρώπους, δηλαδή 1 στους 300. Είναι λίγο συχνότερη στους άνδρες. Στους άνδρες ξεκινά συνήθως στις αρχές ή στα μέσα της δεκαετίας των 20. Στις γυναίκες ξεκινά λίγο αργότερα, με μια δεύτερη κορύφωση διαγνώσεων στα 30.

Ποια είναι τα συμπτώματα

Οι ειδικοί χωρίζουν τα συμπτώματα σε ομάδες:

• Ψυχωσικά συμπτώματα. Ψευδαισθήσεις: ακούτε ή βλέπετε πράγματα που οι άλλοι δεν αντιλαμβάνονται. Παραληρητικές ιδέες: σταθερές πεποιθήσεις που δεν αλλάζουν με τα στοιχεία, για παράδειγμα ότι κάποιος σας παρακολουθεί.

• Αποδιοργάνωση. Η σκέψη και ο λόγος πηδούν από θέμα σε θέμα. Η συμπεριφορά χάνει τον στόχο της.

• Αρνητικά συμπτώματα. Λιγότερο κίνητρο και ενέργεια, απόσυρση, φτωχότερη έκφραση συναισθημάτων. Μπορεί να μοιάζουν με τεμπελιά ή με κατάθλιψη.

• Γνωστικές δυσκολίες. Στην προσοχή, στη μνήμη, στην οργάνωση. Μπορεί να είναι επίμονες.

Σε πολλούς ανθρώπους η νόσος φέρνει και πτώση στη δουλειά, στις σπουδές και στις σχέσεις.

Είναι κληρονομική;

Η κληρονομικότητα παίζει μεγάλο ρόλο, αλλά δεν είναι μοίρα.

• Σε δανική μελέτη με 31.524 ζεύγη διδύμων, η κληρονομησιμότητα υπολογίστηκε στο 79%. Αυτό σημαίνει ότι τα γονίδια εξηγούν το μεγαλύτερο μέρος των διαφορών στον κίνδυνο ανάμεσα στους ανθρώπους. Δεν σημαίνει ότι 79 στους 100 συγγενείς θα νοσήσουν.

• Στην ίδια μελέτη, όταν ο ένας από δύο πανομοιότυπους διδύμους είχε σχιζοφρένεια, ο άλλος νόσησε στο 33% των περιπτώσεων. Στους μη πανομοιότυπους διδύμους, στο 7%. Αφού ακόμη και με τα ίδια γονίδια νοσεί περίπου 1 στους 3, ρόλο παίζουν και άλλοι παράγοντες.

• Δεν υπάρχει ένα «γονίδιο της σχιζοφρένειας». Η γενετική συμβολή είναι πολυγονιδιακή: πολλά γονίδια, όχι ένα. Μια διεθνής γενετική μελέτη με 76.755 ανθρώπους με σχιζοφρένεια βρήκε 287 περιοχές του γονιδιώματος που σχετίζονται με τον κίνδυνο.

Ρόλο παίζουν και παράγοντες της γέννησης και της πρώιμης ζωής. Συζητείται έντονα η κάνναβη. Σε μετα-ανάλυση με 66.816 ανθρώπους, όσοι έκαναν τη μεγαλύτερη χρήση είχαν περίπου τετραπλάσιες πιθανότητες για σχιζοφρένεια ή άλλη ψύχωση από όσους δεν έκαναν χρήση. Η σχέση αιτίου και αποτελέσματος δεν έχει αποδειχθεί οριστικά, αλλά όσο μεγαλύτερη η χρήση, τόσο μεγαλύτερος ο κίνδυνος.

Υπάρχει τεστ για σχιζοφρένεια;

Όχι. Δεν υπάρχει εξέταση αίματος, απεικόνιση ή ερωτηματολόγιο στο ίντερνετ που να βάζει τη διάγνωση. Τη θέτει ο ψυχίατρος, με συνέντευξη, ιστορικό και παρακολούθηση στον χρόνο. Τα διαγνωστικά κριτήρια ζητούν τα σημάδια της νόσου να διαρκούν συνεχώς τουλάχιστον έξι μήνες.

Οι εξετάσεις έχουν άλλο ρόλο: αποκλείουν άλλες αιτίες. Γίνονται εξετάσεις για να αποκλειστεί η χρήση ουσιών. Αξονική ή μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου γίνεται όταν πρέπει να αποκλειστεί όγκος ή άλλη νευρολογική πάθηση.

Η διάγνωση της σχιζοφρένειας δεν μπαίνει βιαστικά. Προηγείται πλήρης αξιολόγηση, ώστε η διάγνωση να καθοδηγεί τη θεραπεία. Το αν πρόκειται για σχιζοφρένεια, για ψύχωση από ουσίες ή για διαταραχή της διάθεσης αλλάζει το σχέδιο θεραπείας από την αρχή.

Πώς αντιμετωπίζεται

Φάρμακα. Η βάση της θεραπείας παραμένουν τα αντιψυχωσικά φάρμακα. Σε ανάλυση 65 μελετών με 6.493 ασθενείς που είχαν σταθεροποιηθεί, όσοι συνέχισαν την αγωγή είχαν υποτροπή μέσα σε έναν χρόνο στο 27%, έναντι 64% όσων πήραν εικονικό φάρμακο. Είχαν επίσης λιγότερα επεισόδια επιθετικότητας (2% έναντι 12%), αν και τα στοιχεία γι' αυτό ήταν λίγα.

Τα φάρμακα έχουν και παρενέργειες. Στην ίδια ανάλυση ήταν συχνότερα η αύξηση βάρους (10% έναντι 6%), οι κινητικές παρενέργειες (16% έναντι 9%) και η υπνηλία (13% έναντι 9%). Γι' αυτό οι βρετανικές οδηγίες NICE ζητούν, πριν από την έναρξη, μέτρηση βάρους, περιφέρειας μέσης, σφυγμών και πίεσης, και εξετάσεις για σάκχαρο, λιπίδια και προλακτίνη. Το σάκχαρο και τα λιπίδια ξαναελέγχονται στις 12 εβδομάδες, στον έναν χρόνο και μετά κάθε χρόνο.

Οι ίδιες οδηγίες ορίζουν ότι το φάρμακο το επιλέγουν μαζί ο ασθενής και ο γιατρός. Αν η νόσος δεν ανταποκριθεί επαρκώς σε δύο διαφορετικά αντιψυχωσικά, σωστά δοκιμασμένα το ένα μετά το άλλο, προτείνουν την κλοζαπίνη.

Την απόφαση για το φάρμακο την παίρνουμε μαζί. Συζητάμε τις εναλλακτικές, τις πιθανές παρενέργειες και σε πόσο χρόνο περιμένουμε να φανεί το όφελος. Από την αρχή συμφωνούμε ένα σχέδιο «αν… τότε…»: τι αλλάζουμε αν εμφανιστεί παρενέργεια ή αν η βελτίωση αργεί.

Όταν ακούω ότι «δεν έπιασε κανένα φάρμακο», ελέγχω πρώτα αν οι προηγούμενες δοκιμές έγιναν σε επαρκή δόση και για αρκετό διάστημα, και αν το φάρμακο λαμβανόταν τακτικά. Μόνο τότε μιλάμε για ανθεκτική νόσο.

Ψυχολογική και κοινωνική στήριξη. Οι οδηγίες NICE προτείνουν σε όλους τους ανθρώπους με ψύχωση ή σχιζοφρένεια γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, ατομικά και σε τουλάχιστον 16 συνεδρίες, και παρέμβαση για την οικογένεια. Κατά πρόσφατη ανασκόπηση, η επίδραση της γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας στα ίδια τα συμπτώματα είναι σχετικά μικρή. Οι οδηγίες προτείνουν επίσης προγράμματα υποστηριζόμενης εργασίας για όσους θέλουν να βρουν ή να επιστρέψουν σε δουλειά.

Σωματική υγεία. Κατά τον ΠΟΥ, οι άνθρωποι με σχιζοφρένεια πεθαίνουν κατά μέσο όρο εννέα χρόνια νωρίτερα από τον γενικό πληθυσμό. Ο τακτικός έλεγχος βάρους, σακχάρου και πίεσης είναι μέρος της θεραπείας, όχι κάτι δευτερεύον.

Τρεις μύθοι

• «Είναι διχασμένη προσωπικότητα.» Όχι. Η σχιζοφρένεια αφορά την επαφή με την πραγματικότητα, όχι την ύπαρξη δύο προσωπικοτήτων.

• «Είναι επικίνδυνοι.» Ο κίνδυνος βίαιης συμπεριφοράς είναι μόνο λίγο αυξημένος. Οι απειλές και τα μικρά ξεσπάσματα είναι πολύ συχνότερα από τη σοβαρή βία.

• «Δεν γίνεται τίποτα.» Η πορεία δεν είναι ομοιόμορφα κακή. Υπάρχουν θεραπείες που μειώνουν τις υποτροπές και προγράμματα που βοηθούν στην επιστροφή στη δουλειά.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

• Ακούτε ή βλέπετε πράγματα που οι άλλοι δεν αντιλαμβάνονται.

• Έχετε πειστεί ότι σας παρακολουθούν ή θέλουν να σας βλάψουν, και οι δικοί σας ανησυχούν.

• Ένα αγαπημένο σας πρόσωπο αποσύρεται, η απόδοσή του πέφτει και ο λόγος του γίνεται μπερδεμένος.

• Τα συμπτώματα ξεκίνησαν μετά από χρήση κάνναβης ή άλλων ουσιών.

• Έχετε ήδη διάγνωση και θέλετε επανεκτίμηση της αγωγής ή δεύτερη γνώμη.

Ασφάλεια: Αν υπάρχει κίνδυνος για τον ίδιο τον άνθρωπο ή για άλλους, καλέστε το 166 (ΕΚΑΒ) ή το 112, ή πηγαίνετε στα επείγοντα του εφημερεύοντος νοσοκομείου. Αν υπάρχουν σκέψεις αυτοκτονίας, καλέστε και τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.

Πώς μπορώ να βοηθήσω

Κλείστε ραντεβού για ψυχιατρική αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online. Στη σελίδα Σχιζοφρένεια και ψύχωση περιγράφεται πώς γίνεται η αξιολόγηση και η παρακολούθηση. Για τις συνεδρίες παρακολούθησης και για συζήτηση με την οικογένεια, δείτε πώς λειτουργεί ο ψυχίατρος online. Αν δεν ξέρετε σε ποιον ειδικό να απευθυνθείτε, δείτε το άρθρο Ψυχίατρος ή ψυχολόγος;. Για την ψύχωση από κάθε αιτία, δείτε το άρθρο Ψύχωση και πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση. Μην αλλάζετε και μη διακόπτετε αγωγή που ήδη παίρνετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό σας.

Πηγές

1. Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Mental disorders. Ενημερωτικό δελτίο, 11/9/2026.

2. Jauhar S, Johnstone M, McKenna PJ. Schizophrenia. Lancet. 2022. doi:10.1016/S0140-6736(21)01730-X

3. Hilker R και συν. Heritability of Schizophrenia and Schizophrenia Spectrum Based on the Nationwide Danish Twin Register. Biol Psychiatry. 2018. doi:10.1016/j.biopsych.2017.08.017

4. Trubetskoy V και συν. Mapping genomic loci implicates genes and synaptic biology in schizophrenia. Nature. 2022. doi:10.1038/s41586-022-04434-5

5. Marconi A και συν. Meta-analysis of the Association Between the Level of Cannabis Use and Risk of Psychosis. Schizophr Bull. 2016. doi:10.1093/schbul/sbw003

6. Leucht S και συν. Antipsychotic drugs versus placebo for relapse prevention in schizophrenia: a systematic review and meta-analysis. Lancet. 2012. doi:10.1016/S0140-6736(12)60239-6

7. NICE. Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management (CG178). 2014, με μεταγενέστερες ενημερώσεις.

8. Keshavan MS. Schizophrenia. MSD Manual, έκδοση για το κοινό. Τελευταία ενημέρωση Φεβρουάριος 2026.