Ψύχωση και πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο

Ψύχωση είναι μια κατάσταση στην οποία ο άνθρωπος χάνει την επαφή με την πραγματικότητα. Ακούει ή βλέπει πράγματα που δεν υπάρχουν (ψευδαισθήσεις), πιστεύει σταθερά πράγματα που δεν ισχύουν (παραληρητικές ιδέες), ή η σκέψη και ο λόγος του αποδιοργανώνονται. Δεν είναι μία διάγνωση. Είναι σύμπτωμα με πολλές πιθανές αιτίες, από τη σχιζοφρένεια και τη διπολική διαταραχή ως τις ουσίες και τις σωματικές παθήσεις. Ένα πρώτο επεισόδιο θέλει γρήγορη ψυχιατρική αξιολόγηση.

Ψυχωσικό ή ψυχωτικό επεισόδιο;

Είναι το ίδιο πράγμα. Και οι δύο λέξεις λέγονται στα ελληνικά για ένα διάστημα με ψυχωσικά συμπτώματα.

Ποια είναι τα συμπτώματα

• Ψευδαισθήσεις: ακούτε, βλέπετε ή νιώθετε πράγματα που οι άλλοι δεν αντιλαμβάνονται.

• Παραληρητικές ιδέες: σταθερές πεποιθήσεις που δεν αλλάζουν με τα στοιχεία, για παράδειγμα ότι κάποιος σας παρακολουθεί ή θέλει να σας βλάψει.

• Αποδιοργανωμένη σκέψη και ομιλία: οι ιδέες πηδούν από θέμα σε θέμα και ο λόγος γίνεται δύσκολο να παρακολουθηθεί.

Μπορεί ο ίδιος ο άνθρωπος να μην αντιλαμβάνεται ότι κάτι αλλάζει, και να το προσέξουν πρώτα οι δικοί του.

Είναι συχνή;

• Οι ψυχωσικές εμπειρίες δεν σημαίνουν πάντα ψυχική διαταραχή. Σε έρευνες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας με 31.261 ενήλικες από 18 χώρες, το 5,8% είχε ζήσει κάποια στιγμή μια ψυχωσική εμπειρία, κυρίως ψευδαισθήσεις. Για το 32,2% από αυτούς συνέβη μόνο μία φορά.

• Οι ψυχωσικές διαταραχές είναι πολύ σπανιότερες. Σε μελέτη σε 17 περιοχές έξι χωρών (πέντε ευρωπαϊκές και η Βραζιλία), καταγράφηκαν 21,4 νέες περιπτώσεις τον χρόνο ανά 100.000 κατοίκους. Οι υψηλότεροι ρυθμοί ήταν στους άνδρες 18 έως 24 ετών.

Τι προκαλεί ψύχωση

• Ψυχικές διαταραχές: σχιζοφρένεια, διπολική διαταραχή, βαριά κατάθλιψη.

• Ουσίες: κάνναβη, διεγερτικά όπως οι αμφεταμίνες, παραισθησιογόνα, αλκοόλ. Σε ευρωπαϊκή μελέτη με 901 ανθρώπους με πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο και 1.237 ανθρώπους από τον γενικό πληθυσμό, η καθημερινή χρήση κάνναβης συνδέθηκε με περίπου τριπλάσιες πιθανότητες ψύχωσης. Η καθημερινή χρήση ισχυρής κάνναβης, με περιεκτικότητα σε THC 10% ή περισσότερο, συνδέθηκε με σχεδόν πενταπλάσιες.

• Σωματικές παθήσεις: όγκος εγκεφάλου, άνοια, κάκωση στο κεφάλι, επιληψία του κροταφικού λοβού, αυτοάνοση εγκεφαλίτιδα. Οι ψυχώσεις αυτές λέγονται δευτεροπαθείς.

• Άλλες καταστάσεις: παρενέργειες φαρμάκων, έντονο στρες ή τραυματική εμπειρία, η περίοδος μετά τον τοκετό.

Στο πρώτο επεισόδιο, πριν από οποιαδήποτε ετικέτα, ψάχνουμε αν υπάρχει σωματική αιτία ή ουσία που εξηγεί την εικόνα. Όταν μια σωματική κατάσταση μιμείται ή επιδεινώνει τα ψυχικά συμπτώματα, τη θεραπεύουμε πρώτα. Για τις ουσίες ρωτάμε ήρεμα και χωρίς κριτική, γιατί η απάντηση αλλάζει τη θεραπεία.

Ψύχωση από ουσίες: περνά;

Δεν είναι πάντα παροδική. Σε ανάλυση 50 μελετών, το 25% όσων είχαν ψύχωση από ουσίες διαγνώστηκε αργότερα με σχιζοφρένεια. Το ποσοστό ήταν υψηλότερο μετά από κάνναβη (34%), παραισθησιογόνα (26%) και αμφεταμίνες (22%), και χαμηλότερο μετά από οπιοειδή (12%), αλκοόλ (10%) και ηρεμιστικά (9%). Γι' αυτό η παρακολούθηση συνεχίζεται και αφού περάσει το επεισόδιο.

Πρώιμα σημάδια

Πριν από το πρώτο επεισόδιο μπορεί να προηγηθεί μια περίοδος με ηπιότερες αλλαγές: απόσυρση, πτώση στη δουλειά ή στις σπουδές, καχυποψία, ασυνήθιστες ιδέες, αλλαγές στον ύπνο. Δεν καταλήγουν όλοι σε ψύχωση. Σε ανάλυση 27 μελετών με 2.502 ανθρώπους που αξιολογήθηκαν ως «υψηλού κλινικού κινδύνου», ψύχωση εμφάνισε το 22% μέσα σε έναν χρόνο και το 36% μέσα σε τρία χρόνια. Οι περισσότεροι δηλαδή δεν νόσησαν στο διάστημα αυτό, αλλά ο κίνδυνος είναι πραγματικός και αξίζει παρακολούθηση.

Γιατί μετρά ο χρόνος

• Σε ανάλυση 33 ομάδων ασθενών με σχιζοφρένεια, όσο περισσότερο είχε μείνει η ψύχωση χωρίς θεραπεία, τόσο χειρότερη ήταν μακροπρόθεσμα η πορεία στα συμπτώματα και στην κοινωνική λειτουργία. Η σχέση ήταν μικρή αλλά σταθερή.

• Οι βρετανικές οδηγίες NICE ζητούν οι υπηρεσίες έγκαιρης παρέμβασης να είναι διαθέσιμες σε όλους με πρώτο επεισόδιο ψύχωσης, και η αξιολόγηση να γίνεται χωρίς καθυστέρηση.

• Η πορεία μπορεί να είναι καλύτερη απ' ό,τι πιστευόταν. Σε ανασκόπηση 79 μελετών με 19.072 ανθρώπους μετά από πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο, το 58% είχε ύφεση των συμπτωμάτων (μέση παρακολούθηση 5,5 χρόνια) και το 38% ανάρρωση (μέση παρακολούθηση 7,2 χρόνια). Οι συγγραφείς σημειώνουν ότι η σταδιακή επιδείνωση δεν είναι η συνηθισμένη πορεία.

Πώς αντιμετωπίζεται

• Θεραπεία της αιτίας, όταν υπάρχει: διακοπή της ουσίας, θεραπεία της σωματικής πάθησης.

• Αντιψυχωσικά φάρμακα. Τα επιλέγουν μαζί ο ασθενής και ο γιατρός, όπως ορίζουν οι οδηγίες NICE.

• Ψυχολογική θεραπεία και στήριξη της οικογένειας. Οι ίδιες οδηγίες προτείνουν γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία για την ψύχωση και παρέμβαση για την οικογένεια.

Η διάρκεια της αγωγής αποφασίζεται μαζί με τον γιατρό. Σε ανασκόπηση έξι μελετών, όσοι διέκοψαν την αντιψυχωσική αγωγή αφού είχαν υποχωρήσει τα συμπτώματα ενός πρώτου επεισοδίου είχαν επανεμφάνιση συμπτωμάτων μέσα σε έναν χρόνο σε ποσοστό 77%, και πάνω από 90% μέσα σε δύο χρόνια. Για όσους συνέχισαν, το ποσοστό τον πρώτο χρόνο υπολογίστηκε στο 3%. Μη σταματήσετε την αγωγή μόνοι σας.

Μετά το πρώτο επεισόδιο φτιάχνουμε μαζί ένα σχέδιο «αν… τότε…»: ποια ήταν τα πρώτα σημάδια αυτή τη φορά, για παράδειγμα λιγότερος ύπνος ή καχυποψία, και τι κάνουμε αν ξαναφανούν. Αν ο ασθενής συμφωνεί, το σχέδιο το ξέρει και ένα κοντινό του πρόσωπο.

Πώς να βοηθήσετε κάποιον με ψύχωση

• Μιλήστε ήρεμα και απλά, χωρίς να διαφωνείτε έντονα με τις ιδέες του.

• Ενθαρρύνετέ τον να δει ψυχίατρο ή τον γιατρό του. Αν παρακολουθείται ήδη, επικοινωνήστε με όσους τον παρακολουθούν.

• Αν κινδυνεύει ο ίδιος ή άλλοι, ζητήστε άμεσα βοήθεια (δείτε «Ασφάλεια» παρακάτω).

• Φροντίστε και τον εαυτό σας. Οι οδηγίες NICE προτείνουν παρέμβαση και για την οικογένεια.

Αποδεχόμαστε το συναίσθημα, όχι το περιεχόμενο. Αντί για «έχεις δίκιο, σε παρακολουθούν» ή «λες ανοησίες», βοηθά περισσότερο το «βλέπω ότι φοβάσαι, και θέλω να σε βοηθήσω». Ο φόβος είναι πραγματικός, ακόμη κι αν η ιδέα δεν είναι.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

• Εσείς ή κάποιος δικός σας ακούτε ή βλέπετε πράγματα που δεν αντιλαμβάνονται οι άλλοι.

• Εμφανίζονται πεποιθήσεις ότι κάποιος σας παρακολουθεί ή σας βλάπτει, που δεν αλλάζουν με τίποτα.

• Υπάρχει απότομη αλλαγή στη συμπεριφορά, στον ύπνο ή στον λόγο, ειδικά μετά από χρήση ουσιών ή μετά από τοκετό.

• Έχετε ήδη ζήσει ένα επεισόδιο και ξαναβλέπετε τα πρώτα σημάδια.

Ασφάλεια: Αν υπάρχει κίνδυνος για τον ίδιο τον άνθρωπο ή για άλλους, ή αν η ψύχωση εμφανίστηκε μετά από τοκετό, ζητήστε άμεση βοήθεια: 166 (ΕΚΑΒ), 112 ή τα επείγοντα του εφημερεύοντος νοσοκομείου. Για σκέψεις αυτοκτονίας, καλέστε και τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.

Πώς μπορώ να βοηθήσω

Κλείστε ραντεβού για ψυχιατρική αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online. Δείτε και τη σελίδα Σχιζοφρένεια και ψύχωση. Για την παρακολούθηση μετά το επεισόδιο και για τη συζήτηση με την οικογένεια, ειδικά αν μένετε μακριά, δείτε πώς λειτουργεί ο ψυχίατρος online. Για τη σχιζοφρένεια ειδικά, δείτε το άρθρο Σχιζοφρένεια: τι είναι, συμπτώματα, θεραπεία. Αν δεν ξέρετε ποιον ειδικό να δείτε, διαβάστε το άρθρο Ψυχίατρος ή ψυχολόγος;.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση. Μην αλλάζετε και μη διακόπτετε αγωγή που ήδη παίρνετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό σας.

Πηγές

1. NHS. Psychosis. Τελευταίος έλεγχος 5/9/2023.

2. McGrath JJ και συν. Psychotic Experiences in the General Population: A Cross-National Analysis Based on 31,261 Respondents From 18 Countries. JAMA Psychiatry. 2015. doi:10.1001/jamapsychiatry.2015.0575

3. Jongsma HE και συν. Treated Incidence of Psychotic Disorders in the Multinational EU-GEI Study. JAMA Psychiatry. 2018. doi:10.1001/jamapsychiatry.2017.3554

4. Di Forti M και συν. The contribution of cannabis use to variation in the incidence of psychotic disorder across Europe (EU-GEI): a multicentre case-control study. Lancet Psychiatry. 2019. doi:10.1016/S2215-0366(19)30048-3

5. Keshavan MS, Kaneko Y. Secondary psychoses: an update. World Psychiatry. 2013. doi:10.1002/wps.20001

6. Murrie B και συν. Transition of Substance-Induced, Brief, and Atypical Psychoses to Schizophrenia: A Systematic Review and Meta-analysis. Schizophr Bull. 2020. doi:10.1093/schbul/sbz102

7. Fusar-Poli P και συν. Predicting psychosis: meta-analysis of transition outcomes in individuals at high clinical risk. Arch Gen Psychiatry. 2012. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2011.1472

8. Penttilä M και συν. Duration of untreated psychosis as predictor of long-term outcome in schizophrenia: systematic review and meta-analysis. Br J Psychiatry. 2014. doi:10.1192/bjp.bp.113.127753

9. Lally J και συν. Remission and recovery from first-episode psychosis in adults: systematic review and meta-analysis of long-term outcome studies. Br J Psychiatry. 2017. doi:10.1192/bjp.bp.117.201475

10. Zipursky RB και συν. Risk of symptom recurrence with medication discontinuation in first-episode psychosis: a systematic review. Schizophr Res. 2014. doi:10.1016/j.schres.2013.08.001

11. NICE. Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management (CG178). 2014, με μεταγενέστερες ενημερώσεις.