Μανία, υπομανία και κυκλοθυμία: τι είναι

Μανία είναι μια περίοδος με ασυνήθιστα ανεβασμένη ή ευερέθιστη διάθεση και πολλή ενέργεια, που κρατά τουλάχιστον μία εβδομάδα ή οδηγεί σε νοσηλεία και δυσκολεύει σοβαρά τη ζωή. Υπομανία είναι η ηπιότερη μορφή: κρατά τουλάχιστον τέσσερις ημέρες και δεν προκαλεί σοβαρή δυσλειτουργία. Κυκλοθυμία είναι ηπιότερες αλλά συνεχείς διακυμάνσεις για τουλάχιστον δύο χρόνια. Και οι τρεις ανήκουν στο φάσμα της διπολικής διαταραχής και αντιμετωπίζονται.

Τι είναι η μανία

Στην καθημερινή γλώσσα «μανία» σημαίνει πάθος ή εμμονή. Στην ψυχιατρική είναι κάτι άλλο: ένα επεισόδιο της διάθεσης. Για να μιλήσουμε για μανιακό επεισόδιο χρειάζονται:

• διάθεση ασυνήθιστα ανεβασμένη ή ευερέθιστη, που ξεχωρίζει από τον συνηθισμένο σας εαυτό,

• διάρκεια τουλάχιστον 7 συνεχόμενων ημερών, ή λιγότερο αν χρειαστεί νοσηλεία,

• τουλάχιστον τρία από τα συμπτώματα της επόμενης ενότητας, ή τέσσερα αν η διάθεση είναι μόνο ευερέθιστη,

• σοβαρή δυσκολία στη δουλειά ή στις σχέσεις, ή ανάγκη για νοσηλεία.

Στη μανία μπορεί να εμφανιστούν και ψυχωσικά συμπτώματα, όπως ιδέες μεγαλείου που δεν στηρίζονται στην πραγματικότητα. Η μανία θεωρείται επείγουσα κατάσταση και συχνά χρειάζεται νοσηλεία.

Συμπτώματα: πώς φαίνεται στην καθημερινότητα

• Αυτοπεποίθηση πολύ μεγαλύτερη από τη συνηθισμένη, ως και ιδέες μεγαλείου.

• Λιγότερη ανάγκη για ύπνο: λίγες ώρες φτάνουν και δεν νιώθετε κούραση.

• Πολυλογία: μιλάτε πολύ και γρήγορα, και δύσκολα σταματάτε.

• Σκέψεις που τρέχουν ή πηδούν από το ένα θέμα στο άλλο.

• Εύκολη διάσπαση της προσοχής.

• Πολλά σχέδια και δραστηριότητες μαζί, ή ανησυχία χωρίς σκοπό.

• Ριψοκίνδυνες επιλογές: ξαφνικά έξοδα, επενδύσεις ή αποφάσεις που μετά σας κοστίζουν.

Υπομανία: τι είναι

Η υπομανία έχει τα ίδια συμπτώματα σε ηπιότερη μορφή. Διαφέρει σε τρία σημεία:

• κρατά τουλάχιστον 4 συνεχόμενες ημέρες,

• δεν είναι τόσο έντονη ώστε να προκαλεί σοβαρή δυσλειτουργία ή νοσηλεία,

• εξ ορισμού δεν έχει ψυχωσικά συμπτώματα.

Επειδή συχνά μοιάζει με «πολύ καλή περίοδο», με ενέργεια και παραγωγικότητα, ο ίδιος ο άνθρωπος συχνά δεν τη βλέπει ως πρόβλημα. Η υπομανία, μαζί με επεισόδια κατάθλιψης, χαρακτηρίζει τη διπολική διαταραχή τύπου ΙΙ.

Μανία ή υπομανία; Οι διαφορές με μια ματιά

Κυκλοθυμία: όταν οι διακυμάνσεις κρατούν χρόνια

Στην καθημερινή γλώσσα «κυκλοθυμικό» λέμε κάποιον με απότομες αλλαγές διάθεσης. Η κυκλοθυμική διαταραχή είναι κάτι πιο συγκεκριμένο:

• για τουλάχιστον δύο χρόνια, τις περισσότερες μέρες, υπάρχουν περίοδοι με υπομανιακά και περίοδοι με καταθλιπτικά συμπτώματα, που δεν φτάνουν τα κριτήρια πλήρους επεισοδίου,

• η διάθεση δεν μένει σταθερή για πάνω από δύο συνεχόμενους μήνες,

• οι διακυμάνσεις δυσκολεύουν πραγματικά τη ζωή και δεν οφείλονται σε άλλη πάθηση.

Η συχνότητά της στον γενικό πληθυσμό υπολογίζεται από 0,4% έως 1%. Μια ανασκόπηση του 2012 σημειώνει ότι σπάνια διαγιγνώσκεται, παρότι ίσως είναι η συχνότερη μορφή του διπολικού φάσματος.

Πόσο συχνά είναι

Σε έρευνα της πρωτοβουλίας World Mental Health του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, με 61.392 ενήλικες από 11 χώρες:

• το 0,6% είχε κάποια στιγμή στη ζωή του διπολική διαταραχή τύπου Ι,

• το 0,4% τύπου ΙΙ,

• το 1,4% ηπιότερες μορφές, κάτω από τα πλήρη κριτήρια,

• συνολικά, το 2,4% είχε κάποια μορφή του διπολικού φάσματος.

Λιγότεροι από τους μισούς είχαν λάβει ποτέ θεραπεία για την ψυχική τους υγεία. Η πιο συχνή συνοδός διαταραχή ήταν οι αγχώδεις διαταραχές, ιδίως οι κρίσεις πανικού.

Γιατί η υπομανία περνά απαρατήρητη

Η διπολική διαταραχή διαγιγνώσκεται και αντιμετωπίζεται συχνά αρχικά ως σκέτη κατάθλιψη. Σε ανασκόπηση 59 μελετών με πάνω από 40.000 ανθρώπους, η διάμεση καθυστέρηση από την έναρξη των συμπτωμάτων ως τη διάγνωση ήταν 6,7 χρόνια. Η έναρξη κορυφώνεται στις ηλικίες 15 έως 25.

Πριν ξεκινήσει αγωγή για κατάθλιψη ή για ΔΕΠΥ, ελέγχω για περιόδους υπομανίας: με ερωτήσεις για τον ύπνο και την ενέργεια, με το ερωτηματολόγιο υπομανίας HCL-32 και, όπου γίνεται, με πληροφορίες από ένα κοντινό σας πρόσωπο. Αν υπάρχει υποψία διπολικότητας, πρώτα σταθεροποιούμε τη διάθεση, γιατί ορισμένες θεραπείες μπορεί να πυροδοτήσουν μανία.

Τι μπορεί να πυροδοτήσει ένα επεισόδιο

• Απώλεια ύπνου. Σε μελέτη με 3.140 ανθρώπους με διπολική διαταραχή, η απώλεια ύπνου ως αφορμή για επεισόδιο ανεβασμένης διάθεσης αναφερόταν συχνότερα από γυναίκες και από άτομα με διπολική τύπου Ι. Οι ερευνητές συστήνουν προσοχή όπου ο ύπνος διαταράσσεται, όπως στις βάρδιες και στα ταξίδια στο εξωτερικό.

• Αντικαταθλιπτικά χωρίς προστασία. Σε ανασκόπηση 109 κλινικών δοκιμών με 114.521 ενήλικες με διπολική διαταραχή ή κατάθλιψη, μανία ή υπομανία εμφανίστηκε στο 12,5% όσων έπαιρναν αντικαταθλιπτικά, έναντι 7,5% όσων δεν έπαιρναν. Λόγω αυτού του κινδύνου, στη διπολική διαταραχή τα αντικαταθλιπτικά δεν χρησιμοποιούνται μόνα τους στους περισσότερους ασθενείς.

Πώς αντιμετωπίζεται

• Οξεία μανία. Η βασική θεραπεία είναι φαρμακευτική: ένας σταθεροποιητής της διάθεσης, όπως το λίθιο ή το βαλπροϊκό, ή ένα αντιψυχωσικό. Το βαλπροϊκό δεν πρέπει να χρησιμοποιείται σε γυναίκες που μπορεί να μείνουν έγκυες.

• Πρόληψη υποτροπών. Σταθεροποιητές της διάθεσης και αντιψυχωσικά, μόνα ή σε συνδυασμό. Για το λίθιο υπάρχουν ισχυρά δεδομένα ότι προλαμβάνει μανιακές, καταθλιπτικές και μικτές υποτροπές.

• Ψυχοθεραπεία μαζί με τα φάρμακα. Σε ανάλυση 39 τυχαιοποιημένων μελετών με 3.863 ασθενείς, η δομημένη ψυχοθεραπεία μαζί με τα φάρμακα συνδέθηκε με λιγότερες υποτροπές από τα φάρμακα μαζί με απλή υποστήριξη ή τη συνηθισμένη φροντίδα. Η ψυχοεκπαίδευση με εξάσκηση σε δεξιότητες διαχείρισης της νόσου είχε καλύτερα αποτελέσματα σε ομάδα ή με την οικογένεια παρά ατομικά.

Η αγωγή αλλάζει ή διακόπτεται μόνο με τον γιατρό που σας παρακολουθεί, ποτέ μόνοι σας.

Από την αρχή φτιάχνουμε μαζί ένα σχέδιο «αν… τότε…»: ποια πρώιμα σημάδια δείχνουν ότι η διάθεση ανεβαίνει, για παράδειγμα λιγότερος ύπνος χωρίς κούραση, και τι κάνουμε τότε. Ο ύπνος, η σταθερή ρουτίνα και τα όρια στο αλκοόλ και στις ουσίες είναι μέρος της θεραπείας, όχι συμβουλή στο περιθώριο.

Μανία, υπομανία ή ΔΕΠΥ;

Η ΔΕΠΥ μπορεί να μοιάζει με υπομανία: ενέργεια, πολυλογία, παρορμητικότητα, διάσπαση της προσοχής. Η βασική διαφορά είναι ο χρόνος. Η ΔΕΠΥ υπάρχει λίγο-πολύ συνεχώς από την παιδική ηλικία. Η μανία και η υπομανία έρχονται σε επεισόδια, με αρχή και τέλος, και σας κάνουν να μοιάζετε διαφορετικοί από τον συνηθισμένο εαυτό σας. Περισσότερα στο άρθρο ΔΕΠΥ ή διπολική διαταραχή;

Στην υπομανία, η βεβαιότητα δεν είναι απόδειξη. Το «νιώθω ότι όλα θα πάνε τέλεια» είναι συναίσθημα, όχι εκτίμηση της πραγματικότητας. Γι' αυτό δουλεύουμε από νωρίς πώς θα το αναγνωρίζετε, πριν γίνει απόφαση.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

• Είχατε μέρες με πολύ λίγο ύπνο χωρίς κούραση, πολλή ενέργεια και σχέδια που δεν σας μοιάζουν.

• Οι γύρω σας λένε ότι «δεν είστε ο εαυτός σας», ότι μιλάτε ασταμάτητα ή ξοδεύετε υπερβολικά.

• Έχετε κατάθλιψη που επανέρχεται και στο παρελθόν είχατε περιόδους «πολύ καλής διάθεσης».

• Υπάρχει διπολική διαταραχή στην οικογένεια και αναγνωρίζετε τέτοιες διακυμάνσεις.

• Παίρνετε αντικαταθλιπτικό και νιώθετε ξαφνικά υπερβολική ενέργεια ή ευερεθιστότητα. Μη σταματήσετε μόνοι σας την αγωγή· μιλήστε άμεσα με τον γιατρό σας.

Ασφάλεια: Αν κάποιος δεν κοιμάται για μέρες, παίρνει επικίνδυνες αποφάσεις, λέει πράγματα που δεν στέκουν ή κινδυνεύει ο ίδιος ή άλλοι, ζητήστε άμεσα βοήθεια: 166 (ΕΚΑΒ) ή 112. Αν έχετε σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας, καλέστε το 166, το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.

Πώς μπορώ να βοηθήσω

Κλείστε ραντεβού για ψυχιατρική αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online. Δείτε και τη σελίδα Διπολική διαταραχή, όπου περιγράφεται η θεραπεία. Αν μένετε μακριά, η αξιολόγηση γίνεται και με βιντεοκλήση: δείτε τη σελίδα ψυχίατρος online.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση. Μην αλλάζετε και μη διακόπτετε αγωγή που ήδη παίρνετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό σας.

Πηγές

1. Jain A, Mitra P. Bipolar Disorder. StatPearls, NCBI Bookshelf. Τελευταία ενημέρωση 20/2/2023.

2. Bielecki JE, Gupta V. Cyclothymic Disorder. StatPearls, NCBI Bookshelf. Τελευταία ενημέρωση 17/7/2023.

3. Merikangas KR και συν. Prevalence and correlates of bipolar spectrum disorder in the world mental health survey initiative. Arch Gen Psychiatry. 2011. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2011.12

4. Van Meter AR, Youngstrom EA, Findling RL. Cyclothymic disorder: a critical review. Clin Psychol Rev. 2012. doi:10.1016/j.cpr.2012.02.001

5. Scott J και συν. A systematic review and meta-analysis of delayed help-seeking, delayed diagnosis and duration of untreated illness in bipolar disorders. Acta Psychiatr Scand. 2022. doi:10.1111/acps.13490

6. Angst J και συν. The HCL-32: towards a self-assessment tool for hypomanic symptoms in outpatients. J Affect Disord. 2005. doi:10.1016/j.jad.2005.05.011

7. Lewis KS και συν. Sleep loss as a trigger of mood episodes in bipolar disorder: individual differences based on diagnostic subtype and gender. Br J Psychiatry. 2017. doi:10.1192/bjp.bp.117.202259

8. Tondo L, Vázquez G, Baldessarini RJ. Mania associated with antidepressant treatment: comprehensive meta-analytic review. Acta Psychiatr Scand. 2010. doi:10.1111/j.1600-0447.2009.01514.x

9. Miklowitz DJ και συν. Adjunctive Psychotherapy for Bipolar Disorder: A Systematic Review and Component Network Meta-analysis. JAMA Psychiatry. 2021. doi:10.1001/jamapsychiatry.2020.2993