ΔΕΠΥ ή διπολική διαταραχή: πώς ξεχωρίζουν

Σύντομη απάντηση

Μοιάζουν στην επιφάνεια, γιατί και στις δύο μπορεί να υπάρχουν ανησυχία, γρήγορες σκέψεις, παρορμητικότητα, διάσπαση και ευερεθιστότητα. Αυτό που τις ξεχωρίζει είναι το μοτίβο στον χρόνο. Η ΔΕΠΥ είναι μια διαρκής εικόνα που ξεκινά από την παιδική ηλικία και υπάρχει τις περισσότερες μέρες. Η διπολική διαταραχή έρχεται σε επεισόδια: μέρες ή εβδομάδες όπου η διάθεση, η ενέργεια και ο ύπνος αλλάζουν καθαρά σε σχέση με τον συνηθισμένο σας εαυτό, με φυσιολογικά διαστήματα ανάμεσα. Μπορεί επίσης να υπάρχουν και οι δύο μαζί. Η ειλικρινής απάντηση στο «ΔΕΠΥ ή διπολική;» είναι μερικές φορές «και τα δύο», και μόνο μια πλήρης αξιολόγηση μπορεί να το πει.

Γιατί μπερδεύονται

Γρήγορη ομιλία, άλματα από ιδέα σε ιδέα, παρορμητικά ξοδέματα ή αποφάσεις, κακός ύπνος, κοντό νεύρο, ανήσυχη ενέργεια: όλα αυτά τα βρίσκετε και στις δύο διαγνώσεις. Ένα σύντομο βίντεο που απαριθμεί τρία από αυτά κάνει εύκολο το «αυτός είμαι, άρα έχω αυτό».

Αυτό είναι άσπρο-μαύρη σκέψη: ένα χαρακτηριστικό κλείνει τη διάγνωση. Ο ειδικός κάνει το αντίθετο. Κοιτάζει ολόκληρο το χρονικό της ζωής σας και ρωτά ποιο μοτίβο ταιριάζει σε όλα, όχι μόνο στο πιο γνωστό σας γνώρισμα.

Οι βασικές διαφορές που εξετάζει ο ιατρός

1. Το μοτίβο στον χρόνο

• ΔΕΠΥ. Τα κριτήρια του DSM-5-TR ζητούν αρκετά συμπτώματα που υπήρχαν ήδη πριν από τα 12 έτη, εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα περιβάλλοντα (π.χ. σπίτι και δουλειά ή σπουδές) και επηρεάζουν τη λειτουργικότητά σας [4]. Υπάρχουν καλύτερες και χειρότερες μέρες, αλλά η βασική δυσκολία στην προσοχή, την οργάνωση ή την παρορμητικότητα υπάρχει σαν βάση.

• Διπολική διαταραχή. Τα κριτήρια του DSM-5-TR ζητούν ευδιάκριτη περίοδο ασυνήθιστα ανεβασμένης, διευρυμένης ή ευερέθιστης διάθεσης μαζί με ασυνήθιστα υψηλή ενέργεια: τουλάχιστον τέσσερις συνεχόμενες ημέρες για την υπομανία και τουλάχιστον μία εβδομάδα για τη μανία [4]. Η περίοδος συνοδεύεται από άλλες αλλαγές, όπως πολύ μικρότερη ανάγκη για ύπνο, περισσότερη ομιλία, γρήγορες σκέψεις και ριψοκίνδυνες πράξεις, και οι γύρω σας καταλαβαίνουν ότι δεν είστε ο εαυτός σας.

Όταν μια αλλαγή κρατά μέρες και διαφέρει καθαρά από το φυσιολογικό σας, έχει σημασία, επειδή η διάρκεια και η απόκλιση από τον συνηθισμένο εαυτό σας ξεχωρίζουν ένα επεισόδιο από μια φορτωμένη ή αγχωτική εβδομάδα.

2. Ερωτήσεις που δοκιμάζουν ένα συμπέρασμα

Μια καλή αξιολόγηση κάνει συγκεκριμένες ερωτήσεις, όχι «αναγνωρίζετε τον εαυτό σας;». Για παράδειγμα:

• Ξεκίνησαν οι δυσκολίες στην παιδική ηλικία ή σε κάποιο σαφές σημείο της ενήλικης ζωής;

• Υπήρξε περίοδος που κοιμόσασταν πολύ λιγότερο από το συνηθισμένο και παρ’ όλα αυτά νιώθατε γεμάτοι ενέργεια και όχι κουρασμένοι;

• Σας είπαν οι κοντινοί σας ότι δεν ήσασταν ο εαυτός σας;

• Ανάμεσα σε αυτές τις περιόδους, μένουν τα προβλήματα προσοχής και οργάνωσης;

Μια ερώτηση που αξίζει να κάνετε στον εαυτό σας: αν είχατε μια πολύ ενεργητική μέρα μετά από καλό ύπνο, είναι αυτό επεισόδιο; Μάλλον όχι. Μια καλή μέρα δεν είναι επεισόδιο. Μετράνε η διάρκεια, η αλλαγή σε σχέση με τον συνηθισμένο σας εαυτό και τα υπόλοιπα σημεία.

Μπορεί να υπάρχουν μαζί

Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2021, με 71 μελέτες και 646.766 συμμετέχοντες από 18 χώρες, βρήκε ότι περίπου ένας στους δεκατρείς ενήλικες με ΔΕΠΥ (7,95%) είχε διαγνωστεί και με διπολική διαταραχή, και σχεδόν ένας στους έξι ενήλικες με διπολική (17,11%) είχε ΔΕΠΥ [1]. Τα ποσοστά διέφεραν πολύ ανάμεσα στις μελέτες, και η διπολική ξεκινούσε περίπου τέσσερα χρόνια νωρίτερα σε όσους είχαν και ΔΕΠΥ. Οι συγγραφείς τονίζουν ότι οι κλινικοί πρέπει να γνωρίζουν πόσο συχνή είναι η επικάλυψη, ώστε να αποφεύγεται η λάθος διάγνωση και να φροντίζονται και οι δύο διαταραχές [1].

Άρα το «ΔΕΠΥ ή διπολική;» είναι ψευδές δίλημμα. Η άσπρο-μαύρη σκέψη είναι παγίδα και εδώ: το ένα δεν αποκλείει το άλλο.

Τι περιλαμβάνει μια καλή αξιολόγηση

Μια βρετανική συναινετική οδηγία για την ποιότητα της αξιολόγησης ΔΕΠΥ ενηλίκων λέει ότι η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται μέσα σε πλήρη ψυχιατρική και νευροαναπτυξιακή εκτίμηση, με ημιδομημένη συνέντευξη, ανοιχτές ερωτήσεις και παραδείγματα από την πραγματική ζωή, και να εξετάζει πόσο επηρεάζουν τα συμπτώματα τη ζωή σας [3]. Η ευρωπαϊκή συναινετική δήλωση τονίζει επίσης την ουσιαστική διαγνωστική διαδικασία και όχι την ταχεία «ετικέτα» [2].

Στο ιατρείο, η συνήθης αξιολόγηση ΔΕΠΥ γίνεται σε δύο ραντεβού των 45 λεπτών. Περιλαμβάνει τη συνέντευξη DIVA-5 και το ερωτηματολόγιο ASRS, και εξετάζει προσεκτικά άλλες εξηγήσεις για τις δυσκολίες σας, μεταξύ αυτών και προβλήματα διάθεσης, πριν καταλήξει σε συμπέρασμα. Το δωρεάν ASRS της ιστοσελίδας (δείτε τα Τεστ) είναι μόνο ένα πρώτο βήμα: ρωτά για συμπτώματα ΔΕΠΥ και όχι για επεισόδια διάθεσης, άρα δεν μπορεί να σας πει αν μπορεί να έχετε διπολική διαταραχή [5].

Επειδή ένα επεισόδιο φαίνεται συχνά πιο εύκολα απ’ έξω, ζητάμε και τη ματιά ενός κοντινού σας προσώπου, όπως ενός γονέα ή του συντρόφου σας, που μπορεί να θυμάται περιόδους που εσείς δεν θυμάστε. Ένα ξεχωριστό ερωτηματολόγιο ρωτά για περασμένες περιόδους ασυνήθιστα ανεβασμένης διάθεσης και ενέργειας. Αν δεν μπορεί να συμμετάσχει κανείς άλλος, την απόφαση τη στηρίζει η κλινική συνέντευξη.

Γιατί έχει σημασία η διάκριση

Το σχέδιο θεραπείας εξαρτάται από τη διάγνωση, και μετράει με ποια σειρά αντιμετωπίζονται τα προβλήματα. Την απόφαση αυτή την παίρνει ο ιατρός μετά την αξιολόγηση, ποτέ από ένα άρθρο στο διαδίκτυο ή από ένα σκορ σε ερωτηματολόγιο.

Σας παρουσιάζω τις εναλλακτικές και αποφασίζουμε μαζί. Αν η φαρμακευτική αγωγή γίνει μέρος του σχεδίου, συμφωνούμε από πριν ποιες παρενέργειες να προσέχετε, πότε συνήθως εμφανίζονται και ποια είναι η περίοδος δοκιμής μετά την οποία το επανεξετάζουμε μαζί.

Ένα παράδειγμα για το γιατί μετράει η σειρά: όταν υπάρχει υποψία διπολικής διαταραχής, σταθεροποιείται πρώτα η διάθεση, πριν από οποιαδήποτε θεραπεία για ΔΕΠΥ. Ο λόγος είναι η ασφάλεια. Η θεραπεία της ΔΕΠΥ σε κάποιον με διπολική διαταραχή που δεν αντιμετωπίζεται θα μπορούσε να πυροδοτήσει επεισόδιο μανίας.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Ζητήστε αξιολόγηση όταν αυτά τα μοτίβα εμποδίζουν συστηματικά τη δουλειά, τις σπουδές, τις σχέσεις ή την καθημερινότητά σας, και όχι μόνο όταν νιώθετε δυσφορία.

Ζητήστε βοήθεια όταν το πρόβλημα εμποδίζει συστηματικά τη λειτουργικότητα και τις σχέσεις σας, όχι απλώς όταν νιώθετε δυσφορία.

Μην περιμένετε ραντεβού αν έχετε περάσει μέρες με πολύ λίγο ύπνο και νιώθετε γεμάτοι ενέργεια, παίρνετε ριψοκίνδυνες αποφάσεις που δεν σας μοιάζουν, ή έχετε σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας. Καλέστε το 112 ή πηγαίνετε στα επείγοντα του κοντινότερου νοσοκομείου.

Να είστε δίκαιοι με τον εαυτό σας

Η διάθεση που κυμαίνεται ή η προσοχή που ξεφεύγει δεν είναι ελάττωμα χαρακτήρα. Αν παλεύετε χρόνια χωρίς να έχετε όνομα για αυτό, η κούραση που νιώθετε είναι κατανοητή αντίδραση και όχι αποτυχία.

Η συμπόνια προς τον εαυτό δεν είναι οίκτος, είναι αναγνώριση της δύναμής σας.

Αν η ερώτηση στο μυαλό σας είναι «μήπως φταίω εγώ;», δοκιμάστε μια πιο χρήσιμη: ποιο είναι το μοτίβο και τι το βοηθά; Οι ενοχές μπορεί να μοιάζουν πειστικές, αλλά αυτό που νιώθετε δεν είναι απόδειξη για την πραγματικότητα. Η αξιολόγηση κοιτάζει το μοτίβο, όχι τον χαρακτήρα σας.

Επόμενο βήμα

Αν αναγνωρίζετε αυτά τα μοτίβα, μπορείτε να κλείσετε ραντεβού, στα ελληνικά ή στα αγγλικά, στα Τρίκαλα ή online. Διαβάστε περισσότερα για τη ΔΕΠΥ ενηλίκων, τις διαταραχές διάθεσης και το πώς γίνεται η αξιολόγηση ΔΕΠΥ ενηλίκων στην Ελλάδα.

Εκπαιδευτική πληροφορία. Δεν αποτελεί διάγνωση και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση.

Πηγές

1. Schiweck C, Arteaga-Henriquez G, Aichholzer M, et al. Comorbidity of ADHD and adult bipolar disorder: a systematic review and meta-analysis. Neurosci Biobehav Rev. 2021;124:100-123. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2021.01.017

2. Kooij JJS, Bijlenga D, Salerno L, et al. Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. Eur Psychiatry. 2019;56:14-34. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.11.001

3. Adamou M, Arif M, Asherson P, et al. The adult ADHD assessment quality assurance standard. Front Psychiatry. 2024;15:1380410. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2024.1380410

4. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). Washington, DC: APA; 2022.

5. Kessler RC, Adler L, Ames M, et al. The World Health Organization Adult ADHD Self-Report Scale (ASRS): a short screening scale for use in the general population. Psychol Med. 2005;35(2):245-256. https://doi.org/10.1017/s0033291704002892