Burnout (επαγγελματική εξουθένωση): τι είναι

Burnout, ή επαγγελματική εξουθένωση, είναι ένα σύνδρομο που προκύπτει από χρόνιο στρες στη δουλειά, το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί επιτυχώς. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας το περιγράφει με τρία χαρακτηριστικά: εξάντληση, απόσταση ή κυνισμό απέναντι στη δουλειά, και μειωμένη αποτελεσματικότητα. Δεν είναι ιατρική διάγνωση, αλλά «επαγγελματικό φαινόμενο». Σχετίζεται όμως αρκετά με την κατάθλιψη και το άγχος, γι' αυτό αξίζει αξιολόγηση όταν επιμένει.

Τι λέει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας

Στη Διεθνή Ταξινόμηση Νοσημάτων (ICD-11), ο ΠΟΥ περιγράφει το burnout ως σύνδρομο από χρόνιο εργασιακό στρες που δεν έχει αντιμετωπιστεί επιτυχώς, με τρεις διαστάσεις:

• αίσθημα εξάντλησης ή αδειάσματος της ενέργειας,

• αυξημένη νοητική απόσταση από τη δουλειά, ή αρνητισμό και κυνισμό γι' αυτήν,

• μειωμένη επαγγελματική αποτελεσματικότητα.

Δύο λεπτομέρειες του ορισμού έχουν σημασία. Πρώτον, το burnout χαρακτηρίζεται «επαγγελματικό φαινόμενο» και όχι ιατρική πάθηση. Δεύτερον, αφορά μόνο τη δουλειά: ο ΠΟΥ σημειώνει ότι ο όρος δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για εμπειρίες σε άλλους τομείς της ζωής.

Πώς φαίνεται στην καθημερινότητα

• Εξάντληση: κούραση που δεν περνά ούτε μετά από ξεκούραση.

• Απόσταση και κυνισμός: αδιαφορία, ειρωνεία ή θυμός για τη δουλειά, τους συναδέλφους ή τους πελάτες, με τη στάση «απλώς βγάζω τη μέρα».

• Μειωμένη αποτελεσματικότητα: αίσθηση ότι ό,τι κάνετε δεν φτάνει ή δεν έχει αποτέλεσμα, και δυσκολία συγκέντρωσης.

Το burnout δεν είναι προσωπική αδυναμία. Το να μην είστε καλά σε ένα μη υγιές περιβάλλον δεν είναι αποτυχία· είναι αναμενόμενη αντίδραση. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα. Σημαίνει ότι η λύση δεν είναι μόνο «να γίνετε πιο δυνατοί».

Γιατί συμβαίνει

Το burnout δεν το προκαλεί μόνο ο φόρτος. Οι ερευνητές Christina Maslach και Michael Leiter το συνδέουν με την ασυμφωνία ανάμεσα στον άνθρωπο και σε έξι περιοχές της εργασιακής ζωής. Δύο ευρήματα δείχνουν τι εννοούμε:

• Σε μελέτη με 466 εργαζόμενους που μετρήθηκαν δύο φορές με διαφορά ενός έτους, όσοι βρίσκονταν σε ασταθή κατάσταση και ένιωθαν αδικία στη δουλειά κατέληξαν σε burnout τον επόμενο χρόνο.

• Σε 667 νοσηλευτές, οι πιο κρίσιμες περιοχές ήταν οι συγκρούσεις αξιών και οι ανεπαρκείς ανταμοιβές. Ο κυνισμός ήταν η διάσταση του burnout που συνδεόταν περισσότερο με την πρόθεση να φύγουν από τη δουλειά.

Burnout ή κατάθλιψη;

Τα δύο μοιάζουν: κούραση, λιγότερο ενδιαφέρον, δυσκολία συγκέντρωσης. Μια μετα-ανάλυση ερευνητών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, στη Θεσσαλονίκη, βρήκε ότι το burnout σχετίζεται σημαντικά με την κατάθλιψη και το άγχος, αλλά δεν ταυτίζεται μαζί τους: είναι διαφορετικές καταστάσεις που συχνά συνυπάρχουν.

Με απλά λόγια: αν η πεσμένη διάθεση, η απώλεια ενδιαφέροντος ή η απελπισία σάς ακολουθούν και έξω από τη δουλειά, χρειάζεται αξιολόγηση για κατάθλιψη. Η κατάθλιψη έχει τη δική της θεραπεία. Περισσότερα στο άρθρο Συμπτώματα κατάθλιψης.

Πόσο συχνό είναι; Γιατί οι αριθμοί διαφέρουν τόσο

Θα διαβάσετε πολύ διαφορετικά ποσοστά. Ο λόγος φαίνεται σε μια συστηματική ανασκόπηση για τους γιατρούς: 182 μελέτες με 109.628 γιατρούς από 45 χώρες χρησιμοποίησαν τουλάχιστον 142 διαφορετικούς ορισμούς του burnout, και τα ποσοστά κυμάνθηκαν από 0% έως 80,5%. Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει ακόμη κοινά αποδεκτός τρόπος μέτρησης. Να είστε επιφυλακτικοί με τίτλους του τύπου «οι μισοί εργαζόμενοι έχουν burnout».

Τι βοηθά

• Αλλαγές και στο άτομο και στο περιβάλλον. Σε ανασκόπηση 25 προγραμμάτων πρόληψης, το 80% μείωσε το burnout. Όσα απευθύνονταν μόνο στο άτομο βοήθησαν για έξι μήνες ή λιγότερο. Όσα συνδύαζαν αλλαγές και στον οργανισμό είχαν όφελος που κράτησε 12 μήνες ή περισσότερο. Σε όλα, το όφελος μειωνόταν με τον χρόνο.

• Ξεκούραση που είναι πραγματική. Όρια ανάμεσα σε δουλειά και ξεκούραση, ύπνος, ρουτίνα και σωματική άσκηση ως εκτόνωση.

• Έλεγχος για ό,τι μπορεί να κρύβεται από πίσω. Κατάθλιψη, άγχος, αϋπνία ή ΔΕΠΥ ενηλίκων αντιμετωπίζονται διαφορετικά, και η αξιολόγηση τα ξεχωρίζει.

Μια ανασκόπηση στο περιοδικό World Psychiatry σημειώνει ότι οι μελέτες που αξιολογούν θεραπείες για το burnout είναι ακόμη λίγες. Ο στόχος της θεραπείας είναι συνήθως να μπορέσει ο άνθρωπος να επιστρέψει στη δουλειά και να τα καταφέρνει.

Όταν η δουλειά γίνεται η κύρια πηγή αξίας, μπορεί να καλύπτει ένα αίσθημα ανεπάρκειας: «αν δεν δουλεύω σκληρά, τι αξία έχω;». Ένα πρακτικό πρώτο βήμα είναι ένα όριο ωρών, με ημερολόγιο δραστηριοτήτων. Σε ανθρώπους που τα καταφέρνουν με υπερπροσπάθεια ελέγχω και για ΔΕΠΥ, γιατί η ευφυΐα και η σκληρή δουλειά μπορούν να την αντισταθμίζουν για χρόνια. Δείτε και το άρθρο ΔΕΠΥ στη δουλειά.

Οι απαιτήσεις δεν γεννούν υποχρεώσεις. Ένα «όχι» μπορεί να ειπωθεί σύντομα και γραπτά, χωρίς μακριές δικαιολογίες. Και πριν από μια μεγάλη απόφαση, όπως η παραίτηση, βοηθά να εξετάσετε πρώτα τι μπορεί να βελτιωθεί εκεί που είστε: η πίεση μειώνεται και αποκτάτε ξανά αίσθηση ελέγχου.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

• Η εξάντληση κρατά εβδομάδες και δεν βελτιώνεται με ξεκούραση ή άδεια.

• Η πεσμένη διάθεση, η απώλεια ενδιαφέροντος ή η απελπισία σάς ακολουθούν και εκτός δουλειάς.

• Κοιμάστε άσχημα, πίνετε περισσότερο ή χρειάζεστε κάτι για να «αντέξετε» τη μέρα.

• Η κατάσταση εμποδίζει συστηματικά τη δουλειά, τις σχέσεις ή την υγεία σας.

• Σκέφτεστε μεγάλες αποφάσεις, όπως παραίτηση ή αλλαγή καριέρας, μέσα στην εξάντληση.

Ασφάλεια: Αν έχετε σκέψεις ότι δεν αξίζει να ζείτε ή σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας, ζητήστε βοήθεια αμέσως: 166 (ΕΚΑΒ), 112, ή η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.

Πώς μπορώ να βοηθήσω

Κλείστε ραντεβού για ψυχιατρική αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online. Στη σελίδα Στρες & επαγγελματική εξουθένωση περιγράφεται πώς δουλεύουμε στο ιατρείο. Αν το πρόγραμμά σας δεν αφήνει περιθώριο για μετακινήσεις, η αξιολόγηση γίνεται και με βιντεοκλήση: δείτε τη σελίδα ψυχίατρος online.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση. Μην αλλάζετε και μη διακόπτετε αγωγή που ήδη παίρνετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό σας.

Πηγές

1. World Health Organization. Burn-out an "occupational phenomenon": International Classification of Diseases. 28/5/2019.

2. Maslach C, Leiter MP. Understanding the burnout experience: recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry. 2016. doi:10.1002/wps.20311

3. Maslach C, Leiter MP. Early predictors of job burnout and engagement. J Appl Psychol. 2008. doi:10.1037/0021-9010.93.3.498

4. Leiter MP, Maslach C. Nurse turnover: the mediating role of burnout. J Nurs Manag. 2009. doi:10.1111/j.1365-2834.2009.01004.x

5. Koutsimani P, Montgomery A, Georganta K. The Relationship Between Burnout, Depression, and Anxiety: A Systematic Review and Meta-Analysis. Front Psychol. 2019. doi:10.3389/fpsyg.2019.00284

6. Rotenstein LS και συν. Prevalence of Burnout Among Physicians: A Systematic Review. JAMA. 2018. doi:10.1001/jama.2018.12777

7. Awa WL, Plaumann M, Walter U. Burnout prevention: a review of intervention programs. Patient Educ Couns. 2010. doi:10.1016/j.pec.2009.04.008

8. National Institute of Mental Health. Depression. Αναθεώρηση 2024.

9. Chand SP, Arif H. Depression. StatPearls, NCBI Bookshelf. Τελευταία ενημέρωση 17/7/2023.