ΔΕΠΥ ενηλίκων: τι είναι, πόσο συχνή είναι και πώς γίνεται η διάγνωση

Η ΔΕΠΥ στους ενήλικες είναι μια νευροαναπτυξιακή κατάσταση: μια μακροχρόνια διαφορά στον τρόπο που ο εγκέφαλος ρυθμίζει την προσοχή, τις παρορμήσεις και τη δραστηριότητα. Ξεκινά στην παιδική ηλικία και μπορεί να δυσκολεύει πραγματικά και στην ενήλικη ζωή. Δεν είναι ελάττωμα χαρακτήρα και δεν οφείλεται σε τεμπελιά ή σε κακή ανατροφή.

Ο οδηγός εξηγεί με απλά λόγια τι είναι η ΔΕΠΥ ενηλίκων, πόσο συχνή είναι, πώς γίνεται η διάγνωση σε γενικές γραμμές και ποιες μορφές βοήθειας υπάρχουν. Είναι γενική ενημέρωση και όχι διάγνωση. Αν αναγνωρίζετε τον εαυτό σας, η τελευταία ενότητα λέει ποιο είναι το επόμενο βήμα.

Τι είναι η ΔΕΠΥ ενηλίκων

ΔΕΠΥ σημαίνει διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας. Οι κλινικοί γιατροί περιγράφουν τρεις μορφές: κυρίως απροσεξία, κυρίως υπερκινητικότητα και παρορμητικότητα, και συνδυασμένη μορφή [1]. Στην απροσεξία ανήκουν η δυσκολία να κρατήσετε την προσοχή, το να χάνετε πράγματα και το να αποσπάστε εύκολα. Στην υπερκινητικότητα και παρορμητικότητα ανήκουν η ανησυχία, το να διακόπτετε τους άλλους και το να πράττετε πριν σκεφτείτε.

Τα συμπτώματα πρέπει να έχουν ξεκινήσει στην παιδική ηλικία. Το NHS σημειώνει ότι συνήθως ξεκινούν πριν από τα 12 [2]. Πολλοί άνθρωποι αναγνωρίζονται μόνο ως ενήλικες, επειδή τα κατάφερναν για χρόνια ή επειδή κανείς δεν είχε κάνει τις σωστές ερωτήσεις.

Η εικόνα αλλάζει και με τον χρόνο. Μια διεθνής δήλωση συναίνεσης αναφέρει ότι περίπου ένας στους έξι νέους με ΔΕΠΥ στην παιδική ηλικία πληροί ακόμη όλα τα κριτήρια στα 25 και περίπου οι μισοί έχουν κάποια υπολειπόμενη δυσκολία [1]. Άρα το «στο σχολείο ήμουν καλά» και το «ακόμη δυσκολεύομαι» μπορούν να ισχύουν μαζί.

Με καθημερινά λόγια, μπορεί να ακούγεται έτσι: «χάνω πράγματα», «αναβάλλω», «δεν κάθομαι σε μια θέση», «νιώθω μια εσωτερική ανησυχία», «το μυαλό μου βουίζει». Καμία από αυτές τις φράσεις δεν αποδεικνύει μόνη της ΔΕΠΥ. Είναι όμως το είδος της συγκεκριμένης περιγραφής που βοηθά τον ιατρό να δει το μοτίβο πίσω από την ετικέτα.

Πόσο συχνή είναι;

Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2021 εκτίμησε ότι περίπου το 2,58% των ενηλίκων παγκοσμίως έχει επίμονη ΔΕΠΥ (συμπτώματα που ξεκίνησαν στην παιδική ηλικία και συνεχίζονται) και περίπου το 6,76% έχει συμπτωματική ΔΕΠΥ ενηλίκων (τρέχοντα συμπτώματα, είτε φαίνονταν είτε όχι στην παιδική ηλικία). Και τα δύο ποσοστά μειώνονται με την ηλικία [3]. Η δήλωση συναίνεσης της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας ΔΕΠΥ δίνει παρόμοια συνολική εκτίμηση, περίπου 2,8% των ενηλίκων [1].

Πρόκειται για παγκόσμιες εκτιμήσεις. Δείχνουν ότι η ΔΕΠΥ ενηλίκων δεν είναι σπάνια, αλλά δεν μπορούν να σας πουν αν ισχύει για εσάς. Αυτό το απαντά μόνο μια ατομική αξιολόγηση.

Από τι προκαλείται;

Η ΔΕΠΥ είναι οικογενής. Η έρευνα στη γενετική εκτιμά την κληρονομικότητά της περίπου στο 74%, με πολλά γονίδια να συμβάλλουν από λίγο το καθένα [4]. Γι' αυτό δεν εξηγείται με δύναμη θέλησης ή με την ανατροφή.

Το να δυσκολεύεστε σε ένα περιβάλλον που δεν ταιριάζει με τον τρόπο που δουλεύει η προσοχή σας δεν είναι αποτυχία. Είναι αναμενόμενη αντίδραση.

Πότε αξίζει να ζητήσετε βοήθεια;

Η χρήσιμη ερώτηση δεν είναι «έχω κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά;». Τα περισσότερα άτομα αναγνωρίζουν μερικά. Η χρήσιμη ερώτηση είναι αν οι δυσκολίες εμποδίζουν συστηματικά τη δουλειά, τις σπουδές, τις σχέσεις ή την καθημερινότητα. Αυτό αντιστοιχεί στην απαίτηση της διάγνωσης για λειτουργική δυσκολία [1]. Ζητάμε βοήθεια όταν κάτι εμποδίζει συστηματικά τη λειτουργικότητά μας, όχι απλώς όταν υπάρχει δυσφορία.

Τέσσερις ερωτήσεις βοηθούν να βάλετε σε τάξη την εμπειρία σας πριν από το ραντεβού:

• Από πότε; Θυμάστε παρόμοιες δυσκολίες στην παιδική ή εφηβική ηλικία;

• Πού; Εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα περιβάλλοντα, π.χ. στο σπίτι και στη δουλειά;

• Τι σας κοστίζουν; Σκεφτείτε δουλειά, σπουδές, χρήματα, σχέσεις, ασφάλεια.

• Μπορεί κάτι άλλο να τις εξηγεί καλύτερα, όπως άγχος, χαμηλή διάθεση ή κακός ύπνος;

Προσέξτε τα συμπεράσματα του τύπου «όλα ή τίποτα», προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. Το «πάντα τα κάνω θάλασσα» είναι συμπέρασμα, όχι γεγονός. Δοκιμάστε το: αν χάσετε μία προθεσμία και τηρήσετε εννιά, ισχύει το «πάντα»; Το ίδιο και με το «όλοι αποσπώνται σήμερα, άρα δεν είναι ΔΕΠΥ». Το ερώτημα είναι πόσο, από πότε και με ποιο κόστος.

Η ασφάλεια είναι ένα συγκεκριμένο παράδειγμα κόστους. Αν σας προβληματίζει η οδήγηση, διαβάστε το ξεχωριστό άρθρο μας για τη ΔΕΠΥ και την οδήγηση.

Πώς γίνεται η διάγνωση, σε γενικές γραμμές

Τη διάγνωση την κάνει ειδικός κλινικός γιατρός σε κλινική συνέντευξη και όχι ένα διαδικτυακό τεστ. Η δήλωση συναίνεσης της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας ΔΕΠΥ αναφέρει ότι η ΔΕΠΥ δεν μπορεί να διαγνωστεί μόνο με κλίμακες αξιολόγησης, με νευροψυχολογικά τεστ ή με απεικόνιση του εγκεφάλου [1]. Οι κατευθυντήριες οδηγίες NICE του Ηνωμένου Βασιλείου λένε το ίδιο για τις κλίμακες και ζητούν πλήρη κλινική και ψυχοκοινωνική εκτίμηση, αναπτυξιακό και ψυχιατρικό ιστορικό, πληροφορίες από άτομα που γνωρίζουν τον ασθενή και εκτίμηση ψυχικής κατάστασης [5].

Ο κλινικός γιατρός ελέγχει ότι [1]:

• τα συμπτώματα διαρκούν τουλάχιστον έξι μήνες·

• εμφανίζονται σε διαφορετικά περιβάλλοντα και προκαλούν δυσκολία λειτουργικότητας·

• κάποια ξεκίνησαν στην πρώιμη έως μέση παιδική ηλικία·

• καμία άλλη διαταραχή δεν τα εξηγεί καλύτερα.

Η ημιδομημένη συνέντευξη, όπως η DIVA, είναι ο προτεινόμενος κορμός της εκτίμησης στο βρετανικό πρότυπο αξιολόγησης ΔΕΠΥ ενηλίκων. Χρησιμοποιεί ανοιχτές ερωτήσεις, επειδή οι αξιολογήσεις τύπου λίστας ελέγχου ενέχουν κίνδυνο επιβεβαίωσης της αρχικής υπόθεσης και παράβλεψης άλλων διαγνώσεων. Τα ερωτηματολόγια είναι χρήσιμα ως αφετηρία για να δούμε αργότερα αλλαγές, και όπου γίνεται λαμβάνονται πληροφορίες από άτομο που σας γνώριζε στην παιδική ηλικία [6].

Άλλες καταστάσεις συνυπάρχουν συχνά με τη ΔΕΠΥ, σε πάνω από το 60% των περιπτώσεων σύμφωνα με το ίδιο πρότυπο [6]. Η ύπαρξη άλλης κατάστασης δεν αποκλείει τη ΔΕΠΥ [1]. Ταυτόχρονα, δεν πρέπει να τίθεται διάγνωση ΔΕΠΥ όταν άλλη κατάσταση εξηγεί καλύτερα τα συμπτώματα [6]. Η προσεκτική αξιολόγηση σας προστατεύει από λάθη και προς τις δύο κατευθύνσεις.

Το πρότυπο προτείνει συνολικό χρόνο επαφής τουλάχιστον περίπου δύο ωρών στις περισσότερες περιπτώσεις, σε μία ή περισσότερες συνεδρίες, μαζί με ενημέρωση και συζήτηση των επιλογών [6]. Στο ιατρείο η αξιολόγηση είναι δομημένη συνέντευξη DIVA-5, συνήθως σε δύο συνεδρίες διάρκειας 45 λεπτών. Λεπτομέρειες, κόστος και κράτηση υπάρχουν στη σελίδα υπηρεσίας ΔΕΠΥ ενηλίκων. Το άρθρο για την αξιολόγηση εξηγεί τι γίνεται και αυτό πώς να προετοιμαστείτε.

Ένας συνδυασμός αξίζει ειδική αναφορά: η ΔΕΠΥ και τα χαρακτηριστικά αυτισμού συχνά συνυπάρχουν. Αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί η παρορμητικότητα και οι κοινωνικές δυσκολίες εμφανίζονται μαζί στον ίδιο άνθρωπο. Γι’ αυτό η αξιολόγηση ρωτά και για την κοινωνική επικοινωνία, και όταν το ιστορικό δείχνει προς τον αυτισμό, μπορεί να προταθεί εξειδικευμένη αξιολόγηση αυτισμού.

Τι βοηθά, σε γενικές γραμμές

Η βοήθεια συνήθως συνδυάζει τέσσερα πράγματα: κατανόηση της διάγνωσης, πρακτικές προσαρμογές στην καθημερινότητα και στον χώρο εργασίας, ψυχολογική θεραπεία όπως η CBT, και φαρμακευτική αγωγή όταν υπάρχει διάγνωση και κλινική ανάγκη. Η φαρμακευτική αγωγή πρέπει να ξεκινά και να παρακολουθείται από ειδικό [2]. Το NICE προσθέτει ότι η ψυχολογική θεραπεία πρέπει να εξετάζεται όταν κάποιος προτιμά να μην παίρνει φάρμακα ή όταν η αγωγή βοηθά μόνο εν μέρει [5]. Η ευρωπαϊκή συναινετική οδηγία αναφέρει ότι υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπείες βασισμένες σε τεκμήρια και ότι η ΔΕΠΥ υποδιαγιγνώσκεται και υποθεραπεύεται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες [7].

Δεν χρειάζονται όλοι τα πάντα. Οι επιλογές παρουσιάζονται και η απόφαση παίρνεται από κοινού. Αν κάποια φαρμακευτική αγωγή είναι κατάλληλη, αποφασίζει ο ιατρός μετά το ραντεβού, ποτέ εκ των προτέρων.

Μια πρακτική ιδέα βοηθά ό,τι σχέδιο κι αν υπάρξει. Όταν δεν υπάρχει ενέργεια, ξεκινάτε από μια μικρή πράξη, επειδή η δράση προηγείται της διάθεσης. Η αναμονή μέχρι να «έχετε όρεξη» σας κρατά κολλημένους. Δέκα λεπτά στη δουλειά που αναβάλλετε συνεχώς είναι ήδη βήμα.

Η ΔΕΠΥ φαίνεται και στις σχέσεις, και εκεί βοηθούν δύο συνήθειες. Πριν πείτε μια άποψη που μπορεί να πληγώσει, αναρωτηθείτε αν σας ζητήθηκε. Και όταν κάποιος σας λέει ένα πρόβλημα, δεν χρειάζεται πάντα να το λύσετε· συχνά αρκεί να ακούσετε.

Ποιο είναι το επόμενο βήμα

Αν οι δυσκολίες περιορίζουν τη δουλειά, τις σπουδές ή τις σχέσεις σας, το επόμενο βήμα είναι η αξιολόγηση. Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα και να κλείσετε ραντεβού στη σελίδα υπηρεσίας ΔΕΠΥ ενηλίκων ή να πάτε κατευθείαν στο ημερολόγιο κρατήσεων. Τα ραντεβού γίνονται στα Τρίκαλα (Άννης Κομνηνής 1-3, 3ος όροφος, 42131) και online, για Τρίκαλα, Καρδίτσα, Καλαμπάκα και online σε όλη την Ελλάδα.

Το άρθρο είναι γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά την ιατρική αξιολόγηση.

Πηγές

1. Faraone SV, Banaschewski T, Coghill D, et al. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neurosci Biobehav Rev 2021;128:789-818. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2021.01.022

2. NHS. ADHD in adults (last reviewed 19 March 2025). https://www.nhs.uk/conditions/adhd-adults/

3. Song P, Zha M, Yang Q, et al. The prevalence of adult attention-deficit hyperactivity disorder: a global systematic review and meta-analysis. J Glob Health 2021;11:04009. https://doi.org/10.7189/jogh.11.04009

4. Faraone SV, Larsson H. Genetics of attention deficit hyperactivity disorder. Mol Psychiatry 2019;24(4):562-575. https://doi.org/10.1038/s41380-018-0070-0

5. NICE. Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87), amended September 2019. Αντίγραφο στο NCBI Bookshelf: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493361/

6. Adamou M, Arif M, Asherson P, et al. The adult ADHD assessment quality assurance standard (UKAAN AQAS). Front Psychiatry 2024;15:1380410. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2024.1380410

7. Kooij JJS, Bijlenga D, Salerno L, et al. Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. Eur Psychiatry 2019;56:14-34. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.11.001