Τριχοτιλλομανία: αιτίες, συμπτώματα, θεραπεία

Τριχοτιλλομανία είναι το επαναλαμβανόμενο τράβηγμα των δικών σας τριχών, από το κεφάλι, τα φρύδια, τις βλεφαρίδες ή αλλού, τόσο που να χάνονται τρίχες. Είναι αναγνωρισμένη ψυχική διαταραχή, όχι «κακή συνήθεια» ούτε θέμα θέλησης. Η θεραπεία με τα περισσότερα στοιχεία είναι μια ειδική συμπεριφορική ψυχοθεραπεία, η «αναστροφή συνήθειας». Τα φάρμακα έχουν μικρότερο ρόλο.

Πώς ορίζεται

Στο αμερικανικό διαγνωστικό εγχειρίδιο DSM-5, η διάγνωση χρειάζεται και τα πέντε:

• επαναλαμβανόμενο τράβηγμα τριχών που οδηγεί σε απώλεια τριχών

• επανειλημμένες προσπάθειες να μειωθεί ή να σταματήσει

• σημαντική δυσφορία ή δυσκολία στην κοινωνική ζωή, στη δουλειά ή σε άλλους τομείς

• η απώλεια τριχών δεν οφείλεται σε άλλη πάθηση, για παράδειγμα δερματολογική

• δεν εξηγείται καλύτερα από άλλη ψυχική διαταραχή, όπως η συνεχής ενασχόληση με ένα «ελάττωμα» της εμφάνισης (δυσμορφοφοβία)

Το DSM-5 την έβαλε στην ίδια ομάδα με την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, τη δερματοτιλλομανία (επαναλαμβανόμενο «τσίμπημα» του δέρματος), τη δυσμορφοφοβία και τη διαταραχή συσσώρευσης.

Πόσο συχνή είναι και πότε ξεκινά;

• Συχνότητα: μικρές μελέτες στον γενικό πληθυσμό βρίσκουν συχνότητα 0,5% έως 2%. Σε διαδικτυακή έρευνα του 2020 σε 10.169 ενήλικες στις ΗΠΑ, το 1,7% είχε τριχοτιλλομανία εκείνη την περίοδο.

• Άνδρες και γυναίκες: παλαιότερες μελέτες έβρισκαν στους ενήλικες τέσσερις γυναίκες ανά έναν άνδρα. Στην έρευνα του 2020 τα ποσοστά ήταν σχεδόν ίδια (1,8% στους άνδρες, 1,7% στις γυναίκες).

• Ηλικία έναρξης: οι περισσότερες μελέτες βρίσκουν έναρξη στα 10 έως 13 χρόνια. Στην έρευνα του 2020 ο μέσος όρος ήταν τα 17,7 χρόνια: 14,8 στις γυναίκες και 19 στους άνδρες.

Χωρίς θεραπεία η τριχοτιλλομανία συχνά κρατά χρόνια, με καλύτερες και χειρότερες περιόδους. Σε δύο μελέτες ενηλίκων, η μέση διάρκειά της ήταν σχεδόν 22 χρόνια.

Πώς μοιάζει στην καθημερινότητα

Το συχνότερο σημείο είναι το τριχωτό της κεφαλής (72,8% σε μία μελέτη), μετά τα φρύδια (56,4%) και η περιοχή του εφηβαίου (50,7%). Το τράβηγμα έχει δύο μορφές, που συχνά συνυπάρχουν:

• «Αυτόματο»: γίνεται χωρίς πλήρη επίγνωση. Κάποιοι το καταλαβαίνουν μόνο όταν βλέπουν τις τρίχες γύρω τους.

• «Εστιασμένο»: ξεκινά όταν μια τρίχα μοιάζει ή νιώθει «λάθος»: τραχιά, ακανόνιστη, «εκτός θέσης».

Αυτό που πυροδοτεί το τράβηγμα μπορεί να είναι μια αίσθηση (το πάχος ή το μήκος μιας τρίχας), ένα συναίσθημα (άγχος, βαρεμάρα, ένταση, θυμός) ή μια σκέψη για τα μαλλιά και την εμφάνιση. Μία εξήγηση που δίνουν οι ερευνητές: το τράβηγμα ανακουφίζει προσωρινά από δυσάρεστα συναισθήματα, και αυτή η ανακούφιση το κρατά ζωντανό.

Η απώλεια τριχών φέρνει συχνά ντροπή, χαμηλή αυτοεκτίμηση και κοινωνικό άγχος. Σχεδόν ένας στους τρεις ενήλικες αναφέρει χαμηλή ή πολύ χαμηλή ποιότητα ζωής. Σε μελέτη με 1.048 άτομα, μόνο το 27,3% είχε ζητήσει βοήθεια από ψυχίατρο.

Η ντροπή δεν θεραπεύει το τράβηγμα. Η συμπόνια προς τον εαυτό σας δεν είναι οίκτος· είναι αναγνώριση της δύναμής σας. Μια ερώτηση που βοηθά: «Τι θα έλεγα σε ένα παιδί που παλεύει με το ίδιο πράγμα;»

Είναι ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή;

Όχι, αν και συχνά συγχέονται. Οι δύο διαταραχές μοιάζουν στις επαναλαμβανόμενες κινήσεις, όμως διαφέρουν σε σημαντικά σημεία:

• Στην ΙΨΔ οι ψυχαναγκασμοί ξεκινούν συνήθως από ανεπιθύμητες σκέψεις. Το τράβηγμα των τριχών σπάνια ξεκινά από έμμονες σκέψεις.

• Η τριχοτιλλομανία ξεκινά συνήθως στην αρχή της εφηβείας, η ΙΨΔ πιο αργά.

• Στην ΙΨΔ η ψυχοθεραπεία είναι η έκθεση με αποτροπή απόκρισης· στην τριχοτιλλομανία η αναστροφή συνήθειας.

• Τα αντικαταθλιπτικά της κατηγορίας SSRI βοηθούν στην ΙΨΔ, ενώ στην τριχοτιλλομανία δεν έχουν δείξει σαφές όφελος.

Ταυτόχρονα, η ΙΨΔ είναι συχνότερη σε όσους έχουν τριχοτιλλομανία (13% έως 27%) απ' ό,τι στον γενικό πληθυσμό (1% έως 3%). Συχνά συνυπάρχουν και άλλες επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές, όπως το «τσίμπημα» του δέρματος και το δάγκωμα των νυχιών.

Τι άλλο συνυπάρχει

Στην έρευνα του 2020, το 79% όσων είχαν τριχοτιλλομανία είχε και άλλη ψυχική δυσκολία. Συχνότερες ήταν το άγχος και η κατάθλιψη, η ΙΨΔ, η μετατραυματική διαταραχή (PTSD) και η ΔΕΠΥ. Γι' αυτό η αξιολόγηση κοιτάζει όλη την εικόνα, όχι μόνο τις τρίχες.

Πώς αντιμετωπίζεται

Αναστροφή συνήθειας (habit reversal). Είναι η ψυχοθεραπεία πρώτης επιλογής. Περιλαμβάνει:

• καταγραφή: πότε, πού και πόσο τραβάτε

• εκπαίδευση στην επίγνωση, ώστε να πιάνετε την κίνηση πριν γίνει

• μια «ανταγωνιστική» κίνηση των χεριών, που δεν επιτρέπει το τράβηγμα

• αλλαγές στο περιβάλλον, ώστε να λιγοστεύουν τα ερεθίσματα

Γίνεται συνήθως μία φορά την εβδομάδα, σε 4 έως 22 συνεδρίες, δια ζώσης, online ή σε ομάδα. Σε συγκεντρωτική ανάλυση 24 τυχαιοποιημένων μελετών με 857 συμμετέχοντες, η συμπεριφορική θεραπεία με αναστροφή συνήθειας είχε το μεγαλύτερο όφελος και την ισχυρότερη τεκμηρίωση. Τα οφέλη συνήθως κρατούν από τρεις έως έξι μήνες.

Η νέα κίνηση μαθαίνεται όπως η οδήγηση: χειροκίνητα στην αρχή, με προσπάθεια, και μετά γίνεται μόνη της.

Φάρμακα. Δεν υπάρχει φάρμακο που να θεωρείται γενικά πρώτη επιλογή. Η κλομιπραμίνη, η N-ακετυλοκυστεΐνη (NAC) και η ολανζαπίνη έδειξαν όφελος έναντι εικονικού φαρμάκου σε μεμονωμένες μελέτες, που χρειάζονται επιβεβαίωση.

• NAC: σε μελέτη με 50 ενήλικες, το 56% βελτιώθηκε πολύ ή πάρα πολύ, έναντι 16% με εικονικό φάρμακο. Η βελτίωση φάνηκε μετά από περίπου 9 εβδομάδες. Σε παιδιά και εφήβους, όμως, δεν βρέθηκε διαφορά από το εικονικό φάρμακο.

• Αντικαταθλιπτικά: η κλομιπραμίνη έχει κάποια στοιχεία όφελους· για τα SSRI δεν υπάρχουν ισχυρά στοιχεία.

• Ολανζαπίνη: μία μικρή μελέτη έδειξε όφελος, όμως τα μεταβολικά ανεπιθύμητα της ζυγίζονται στην απόφαση.

Μην ξεκινήσετε κανένα σκεύασμα μόνοι σας. Αν πρόκειται για παιδί ή έφηβο, απευθυνθείτε σε παιδοψυχίατρο· οι ερευνητές της μελέτης σε παιδιά συστήνουν πρώτα συμπεριφορική θεραπεία.

Η σειρά που ακολουθώ: παρουσιάζω τις επιλογές και αποφασίζουμε μαζί. Πρώτα δοκιμάζουμε ψυχοθεραπεία. Αν δεν αρκεί, το φάρμακο είναι μια δοκιμή με σαφές χρονοδιάγραμμα, που μπορεί να διακοπεί αν δεν βοηθά.

Η σωματική πλευρά

Αν η απώλεια τριχών δεν εξηγείται καθαρά από το τράβηγμα, χρειάζεται έλεγχος για δερματολογικές αιτίες. Το τσιμπιδάκι ή το ψαλίδι μπορεί να τραυματίσουν το δέρμα.

Κάποιοι τρώνε τις τρίχες που τραβούν (τριχοφαγία). Σε σπάνιες περιπτώσεις οι τρίχες σχηματίζουν μπάλα στο στομάχι ή στο έντερο (τριχοβεζοάρ), που μπορεί να χρειαστεί χειρουργείο. Αν τρώτε τις τρίχες, πείτε το στον γιατρό σας, ακόμη κι αν δεν έχετε ενοχλήσεις.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

• Φαίνονται κενά στα μαλλιά, στα φρύδια ή στις βλεφαρίδες από το τράβηγμα.

• Έχετε προσπαθήσει να σταματήσετε χωρίς αποτέλεσμα.

• Αποφεύγετε ανθρώπους ή δραστηριότητες εξαιτίας της εικόνας σας.

• Μαζί υπάρχει πεσμένη διάθεση, έντονο άγχος ή ανάγκη για αλκοόλ ή άλλες ουσίες για να αντέξετε.

Ασφάλεια: Αν τρώτε τις τρίχες και έχετε πόνο στην κοιλιά ή κάτω από το στήθος, εμετούς, πολύ σκούρα κόπρανα, διάρροια ή δυσκοιλιότητα, ή χάνετε βάρος χωρίς λόγο, ζητήστε γρήγορα ιατρική εξέταση. Αν ο πόνος είναι έντονος, καλέστε το 166 (ΕΚΑΒ) ή το 112. Αν έχετε σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας, καλέστε το 166, το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.

Πώς μπορώ να βοηθήσω

Κλείστε ραντεβού για αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online. Δείτε και τη σελίδα Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Αν αναρωτιέστε ποιον ειδικό να επιλέξετε, διαβάστε το άρθρο Ψυχίατρος ή ψυχολόγος. Η πρώτη συζήτηση μπορεί να γίνει και από το σπίτι σας: δείτε τη σελίδα ψυχίατρος online.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση. Μην αλλάζετε και μη διακόπτετε αγωγή που ήδη παίρνετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό σας.

Πηγές

1. Grant JE, Chamberlain SR. Trichotillomania. Am J Psychiatry. 2016. doi:10.1176/appi.ajp.2016.15111432

2. Grant JE, Dougherty DD, Chamberlain SR. Prevalence, gender correlates, and co-morbidity of trichotillomania. Psychiatry Res. 2020. doi:10.1016/j.psychres.2020.112948

3. Farhat LC και συν. Pharmacological and behavioral treatment for trichotillomania: An updated systematic review with meta-analysis. Depress Anxiety. 2020. doi:10.1002/da.23028

4. McGuire JF και συν. Treating trichotillomania: a meta-analysis of treatment effects and moderators for behavior therapy and serotonin reuptake inhibitors. J Psychiatr Res. 2014. doi:10.1016/j.jpsychires.2014.07.015

5. Grant JE, Odlaug BL, Kim SW. N-acetylcysteine, a glutamate modulator, in the treatment of trichotillomania: a double-blind, placebo-controlled study. Arch Gen Psychiatry. 2009. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2009.60

6. Bloch MH και συν. N-Acetylcysteine in the treatment of pediatric trichotillomania: a randomized, double-blind, placebo-controlled add-on trial. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2013. doi:10.1016/j.jaac.2012.12.020