Ειδικές φοβίες: υψοφοβία, κλειστοφοβία, εμετοφοβία και θεραπεία

Ειδική φοβία είναι ο έντονος και επίμονος φόβος για κάτι συγκεκριμένο: τα ύψη, τους κλειστούς χώρους, τον έμετο, ένα ζώο, το αίμα ή τις ενέσεις. Ο φόβος είναι μεγαλύτερος από τον πραγματικό κίνδυνο και σας κάνει να αποφεύγετε. Είναι πολύ συχνή και συνήθως ξεκινά στην παιδική ηλικία. Η θεραπεία εκλογής είναι η σταδιακή έκθεση σε αυτό που φοβάστε, και μπορεί να είναι σύντομη.

Πόσο συχνές είναι οι φοβίες;

Στις έρευνες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας σε 22 χώρες, με 124.902 ανθρώπους:

• το 7,4% είχε ειδική φοβία κάποια στιγμή της ζωής του και το 5,5% τον τελευταίο χρόνο,

• οι γυναίκες είχαν σχεδόν διπλάσιο ποσοστό από τους άνδρες (9,8% έναντι 4,9%),

• η μεσαία ηλικία έναρξης ήταν τα 8 χρόνια,

• μόνο το 23,1% όσων είχαν φοβία τον τελευταίο χρόνο είχε λάβει οποιαδήποτε θεραπεία.

Η φοβία σπάνια έμενε μόνη: το 60,5% είχε κάποια στιγμή και άλλη ψυχική διαταραχή, και στις περισσότερες περιπτώσεις (72,6%) η φοβία είχε ξεκινήσει πρώτη. Μια ανασκόπηση στο Lancet Psychiatry σημειώνει ότι οι φοβίες προβλέπουν έντονα εμφάνιση άλλων αγχωδών διαταραχών, κατάθλιψης και χρήσης ουσιών, και ότι στο 10% έως 30% των περιπτώσεων κρατούν χρόνια ή δεκαετίες. Οι συχνότεροι φόβοι αφορούν τα ύψη και τα ζώα.

Υψοφοβία

Σε αντιπροσωπευτικό δείγμα 2.012 ανθρώπων στη Γερμανία:

• το 28,5% είχε νιώσει κάποια στιγμή δυσφορία κοιτάζοντας από ύψος («δυσανεξία στο ύψος»),

• το 6,4% είχε υψοφοβία (8,6% των γυναικών, 4,1% των ανδρών),

• σχεδόν ένας στους πέντε από όσους είχαν δυσανεξία (22,5%) ένιωθε επεισόδια τόσο έντονα όσο μια κρίση πανικού.

Τα πρώτα επεισόδια εμφανίστηκαν συχνότερα στη δεύτερη δεκαετία της ζωής. Ο φόβος απλώνεται γρήγορα και σε άλλα ύψη και συχνά κρατά χρόνια.

Κλειστοφοβία

Είναι ο φόβος των κλειστών και στενών χώρων, όπως το ασανσέρ ή ένα μικρό δωμάτιο. Συχνά εμφανίζεται στη μαγνητική τομογραφία. Σε μελέτη με 55.734 ασθενείς στο Βερολίνο, αντίδραση κλειστοφοβίας είχε το 2,1% σε συμβατικό μηχάνημα και το 0,7% σε νεότερο, πιο αθόρυβο μηχάνημα με κοντότερο τούνελ. Πιο συχνά αντέδρασαν οι γυναίκες, οι μεσήλικες και όσοι μπήκαν στο μηχάνημα με το κεφάλι.

Αν φοβάστε τη μαγνητική, πείτε το στο διαγνωστικό κέντρο όταν κλείνετε ραντεβού και ρωτήστε τι είδους μηχάνημα έχει.

Εμετοφοβία

Είναι ο έντονος φόβος του εμέτου, δικού σας ή άλλων. Η πρώτη τυχαιοποιημένη μελέτη για τη θεραπεία της ήταν μικρή: 24 άνθρωποι, οι 23 γυναίκες. Μετά από 12 συνεδρίες γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας, το 50% είχε κλινικά σημαντική αλλαγή, έναντι 16% στη λίστα αναμονής. Οι ερευνητές συμπέραναν ότι η εμετοφοβία θεραπεύεται, αλλά η θεραπεία χρειάζεται ακόμη βελτίωση.

Φοβία αίματος, ενέσεων και τραυματισμού

Εδώ η αντίδραση είναι ιδιαίτερη: συχνά πέφτει η πίεση και η καρδιά χτυπά πολύ αργά, και μπορεί να ακολουθήσει λιποθυμία. Η θεραπεία που συνιστάται είναι η «εφαρμοσμένη τάση»: ένα σφίξιμο των μυών που ανεβάζει την πίεση, μαζί με έκθεση. Μια κριτική ανασκόπηση βρήκε όμως μόνο πέντε ελεγχόμενες μελέτες, όλες από μία ερευνητική ομάδα, και λίγα στοιχεία ότι το σφίξιμο προσθέτει κάτι στην έκθεση. Αν έχετε λιποθυμήσει σε αιμοληψία ή εμβόλιο, πείτε το πριν από την εξέταση.

Γιατί η αποφυγή κρατά τη φοβία

Η φοβία έχει δύο μέρη: φόβο και αποφυγή. Η αποφυγή μειώνει τη δυσφορία εκείνη τη στιγμή. Η πορεία της φοβίας πηγαίνει από τον φόβο στην αποφυγή και μετά στη διαταραχή. Γι' αυτό οι ερευνητές πιστεύουν ότι η έγκαιρη θεραπεία μπορεί να διακόψει αυτή την πορεία.

Όταν η αποφυγή συντηρεί το πρόβλημα, ο στόχος είναι η σταδιακή έκθεση, όχι να περιμένουμε πρώτα να φύγει το άγχος. Και μετράμε τα βήματα δίκαια: αν από πέντε φορές πάρετε το ασανσέρ τις δύο, αυτό είναι πρόοδος, όχι αποτυχία.

Πώς αντιμετωπίζεται

Έκθεση. Μια συγκεντρωτική ανάλυση 33 τυχαιοποιημένων μελετών βρήκε ότι η θεραπεία έκθεσης είχε μεγάλο όφελος και ήταν καλύτερη από το εικονικό και από άλλες ψυχοθεραπείες. Η έκθεση στην πραγματική κατάσταση ήταν καλύτερη στο τέλος της θεραπείας, αλλά όχι στην παρακολούθηση. Περισσότερες συνεδρίες έδιναν λίγο καλύτερα αποτελέσματα. Το όφελος ήταν παρόμοιο σε όλα τα είδη φοβίας.

Θεραπεία μίας συνεδρίας. Συνδυάζει έκθεση και μίμηση του θεραπευτή σε μία μεγάλη συνάντηση. Στην πρώτη σειρά 20 ασθενών, η συνεδρία κράτησε κατά μέσο όρο 2,1 ώρες. Περίπου τέσσερα χρόνια μετά, το 90% ήταν πολύ καλύτερα ή είχε αναρρώσει πλήρως. Ήταν μικρή σειρά χωρίς ομάδα σύγκρισης.

Εικονική πραγματικότητα. Σε τυχαιοποιημένη μελέτη της Οξφόρδης με 100 ενήλικες με φόβο των υψών, έξι συνεδρίες των 30 περίπου λεπτών σε δύο εβδομάδες, με εικονικό καθοδηγητή, μείωσαν έντονα τον φόβο σε σύγκριση με τη συνηθισμένη φροντίδα. Το όφελος έμενε στην παρακολούθηση των τεσσάρων εβδομάδων και δεν αναφέρθηκαν ανεπιθύμητες ενέργειες.

Μια επιφύλαξη: η έκθεση μένει η θεραπεία εκλογής, όμως οι συγγραφείς της ανασκόπησης του Lancet Psychiatry σημειώνουν ότι μακροπρόθεσμα ίσως είναι λιγότερο αποτελεσματική απ' ό,τι πιστεύαμε.

Στην ώρα του έντονου φόβου αποδεχόμαστε το συναίσθημα, όχι το καταστροφικό περιεχόμενο. «Νιώθω πολύ φόβο» είναι αληθινό. «Θα πέσω» ή «θα πάθω κάτι» είναι σκέψη του άγχους, όχι γεγονός.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

Δεν χρειάζεται θεραπεία κάθε φόβος. Το κριτήριο που χρησιμοποιώ είναι η λειτουργικότητα: όταν ο φόβος εμποδίζει συστηματικά τη ζωή σας, ένα ταξίδι, μια εξέταση, μια δουλειά ή μια σχέση, τότε αξίζει να τον αντιμετωπίσουμε.

• Αποφεύγετε ταξίδια, ιατρικές εξετάσεις, δουλειές ή μέρη εξαιτίας του φόβου.

• Ο φόβος κρατά μήνες και απλώνεται σε νέες καταστάσεις.

• Έχετε κρίσεις πανικού όταν έρχεστε αντιμέτωποι με αυτό που φοβάστε.

• Μαζί υπάρχει πεσμένη διάθεση ή πίνετε αλκοόλ για να αντέξετε.

Ασφάλεια: Αν ο φόβος σας κάνει να αποφεύγετε μια αναγκαία εξέταση ή θεραπεία, όπως αιμοληψία, εμβόλιο ή μαγνητική, πείτε το στον γιατρό σας πριν από αυτήν. Αν έχετε σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας, καλέστε το 166 (ΕΚΑΒ), το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.

Πώς μπορώ να βοηθήσω

Κλείστε ραντεβού για αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online. Δείτε και τη σελίδα Άγχος & κρίσεις πανικού. Αν αναρωτιέστε ποιον ειδικό να επιλέξετε, διαβάστε το άρθρο Ψυχίατρος ή ψυχολόγος. Η πρώτη συζήτηση μπορεί να γίνει και από το σπίτι σας: δείτε τη σελίδα ψυχίατρος online.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση. Μην αλλάζετε και μη διακόπτετε αγωγή που ήδη παίρνετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό σας.

Πηγές

1. Eaton WW, Bienvenu OJ, Miloyan B. Specific phobias. Lancet Psychiatry. 2018. doi:10.1016/S2215-0366(18)30169-X

2. Wardenaar KJ και συν. The cross-national epidemiology of specific phobia in the World Mental Health Surveys. Psychol Med. 2017. doi:10.1017/S0033291717000174

3. Kapfhammer HP και συν. Visual height intolerance and acrophobia: clinical characteristics and comorbidity patterns. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci. 2015. doi:10.1007/s00406-014-0548-y

4. Dewey M, Schink T, Dewey CF. Claustrophobia during magnetic resonance imaging: cohort study in over 55,000 patients. J Magn Reson Imaging. 2007. doi:10.1002/jmri.21147

5. Riddle-Walker L και συν. Cognitive behaviour therapy for specific phobia of vomiting (Emetophobia): A pilot randomized controlled trial. J Anxiety Disord. 2016. doi:10.1016/j.janxdis.2016.07.005

6. Ayala ES, Meuret AE, Ritz T. Treatments for blood-injury-injection phobia: a critical review of current evidence. J Psychiatr Res. 2009. doi:10.1016/j.jpsychires.2009.04.008

7. Wolitzky-Taylor KB, Horowitz JD, Powers MB, Telch MJ. Psychological approaches in the treatment of specific phobias: a meta-analysis. Clin Psychol Rev. 2008. doi:10.1016/j.cpr.2008.02.007

8. Öst LG. One-session treatment for specific phobias. Behav Res Ther. 1989. doi:10.1016/0005-7967(89)90113-7

9. Freeman D και συν. Automated psychological therapy using immersive virtual reality for treatment of fear of heights: a single-blind, parallel-group, randomised controlled trial. Lancet Psychiatry. 2018. doi:10.1016/S2215-0366(18)30226-8