Υπνική παράλυση: γιατί συμβαίνει και τι βοηθά

Υπνική παράλυση είναι μια σύντομη κατάσταση στην οποία ξυπνάτε ή αποκοιμιέστε με πλήρη επίγνωση, αλλά δεν μπορείτε να κινηθείτε ή να μιλήσετε. Συμβαίνει επειδή η χαλάρωση των μυών που συνοδεύει τον ύπνο REM συνεχίζεται για λίγο, ενώ έχετε ήδη ξυπνήσει. Συχνά έρχεται με έντονο φόβο και ζωντανές ψευδαισθήσεις. Είναι τρομακτική αλλά καλοήθης, και περνά μόνη της.

Τι συμβαίνει στο σώμα

Στον ύπνο REM, τη φάση με τα πιο ζωντανά όνειρα, οι μύες του σώματος χαλαρώνουν σχεδόν πλήρως. Στην υπνική παράλυση ο εγκέφαλος ξυπνά, αλλά αυτή η χαλάρωση κρατά για λίγο ακόμη. Τα μάτια κινούνται, όμως το σώμα δεν υπακούει. Συχνά συνεχίζει και η δραστηριότητα του ονείρου, γι' αυτό βλέπετε, ακούτε ή νιώθετε πράγματα που δεν υπάρχουν.

Τα επεισόδια είναι συνήθως σύντομα: από λίγα δευτερόλεπτα έως 20 λεπτά, με μέση διάρκεια περίπου 6 λεπτά. Η αίσθηση ότι δεν μπορείτε να αναπνεύσετε είναι συχνή. Οι ερευνητές την αποδίδουν στη χαλάρωση των μυών, που αλλάζει την αίσθηση της αναπνοής.

Πώς μοιάζει ένα επεισόδιο

Μια μελέτη σε μεγάλα δείγματα χώρισε τις εμπειρίες σε τρεις ομάδες:

• «Ο εισβολέας»: αίσθηση ότι κάποιος ή κάτι είναι στο δωμάτιο, φόβος, ήχοι ή μορφές.

• «Το βάρος στο στήθος»: πίεση στο στήθος, δυσκολία στην αναπνοή, μερικές φορές πόνος.

• Ασυνήθιστες αισθήσεις του σώματος: αίσθηση ότι αιωρείστε, ότι πετάτε ή ότι βγαίνετε από το σώμα σας.

Σε 185 ανθρώπους με υπνική παράλυση που εξετάστηκαν με κλινική συνέντευξη, το 57,8% ένιωσε μια «παρουσία» στο δωμάτιο και το 21,6% είδε μορφές ανθρώπων. Μόνο περίπου 1 στους 10 είχε σημαντική δυσφορία εξαιτίας των επεισοδίων.

Σε διεθνή έρευνα, από τους 3.523 συμμετέχοντες που είχαν ζήσει τουλάχιστον ένα επεισόδιο, το 76% ανέφερε έντονο φόβο. Οι περισσότεροι (63,3%) πίστευαν ότι οφείλεται σε «κάτι στον εγκέφαλο» και μόνο το 7,1% σε υπερφυσικά αίτια. Το φαινόμενο το περιγράφουν γιατροί και μελετητές ήδη από την εποχή των αρχαίων Ελλήνων, και σε πολλούς πολιτισμούς έδωσε ιστορίες για «νυχτερινές επισκέψεις».

Πόσο συχνή είναι

Σε ανασκόπηση 35 μελετών με 36.533 ανθρώπους, τουλάχιστον ένα επεισόδιο υπνικής παράλυσης είχε ζήσει:

• το 7,6% του γενικού πληθυσμού,

• το 28,3% των φοιτητών,

• το 31,9% των ψυχιατρικών ασθενών,

• το 34,6% όσων είχαν διαταραχή πανικού.

Τι την κάνει πιο πιθανή

• Λίγος ή διακοπτόμενος ύπνος. Όσοι έχουν υπνική παράλυση αναφέρουν πιο σύντομο ύπνο, περισσότερη ώρα μέχρι να αποκοιμηθούν και περισσότερα συμπτώματα αϋπνίας. Είναι συχνή και σε όσους δουλεύουν σε βάρδιες.

• Ύπνος ανάσκελα. Τα επεισόδια είναι πιθανότερα σε αυτή τη θέση.

• Στρες, τραύμα και άγχος. Σε ανασκόπηση 42 μελετών, η υπνική παράλυση ήταν ιδιαίτερα συχνή στη μετατραυματική διαταραχή (PTSD) και, λιγότερο, στη διαταραχή πανικού. Συνδεόταν επίσης με τη χρήση ουσιών και με συμπτώματα άγχους.

Είναι επικίνδυνη; Μήπως «τρελαίνομαι»;

Όχι. Η υπνική παράλυση είναι καλοήθης. Οι ψευδαισθήσεις της εμφανίζονται μόνο στη μετάβαση από τον ύπνο στον ξύπνιο ή αντίστροφα, και αυτό τις ξεχωρίζει από τις ψυχωσικές εμπειρίες. Σκέψεις όπως «τρελαίνομαι» ή «η παράλυση θα μείνει μόνιμη» είναι συχνές, και κάνουν κάποιους να αρχίσουν να φοβούνται τον ύπνο.

Η «παρουσία» στο δωμάτιο είναι αληθινή ως εμπειρία, όχι ως γεγονός. Αυτό που νιώθετε δεν είναι απόδειξη για την πραγματικότητα. Και η σκέψη «τρελαίνομαι» είναι σύμπτωμα του φόβου, όχι ένδειξη τρέλας.

Τι να κάνετε την ώρα του επεισοδίου

Δεν υπάρχουν μελέτες που να δείχνουν ποια τεχνική είναι η καλύτερη. Σε μεγάλη έρευνα, οι ίδιοι οι άνθρωποι ανέφεραν ότι τους βοηθούσαν μικρές σωματικές κινήσεις ή ένας θόρυβος, με αποτέλεσμα που διέφερε από άνθρωπο σε άνθρωπο. Στην ίδια λογική κινούνται οι τεχνικές της ειδικής γνωσιακής-συμπεριφορικής προσέγγισης:

• Θυμηθείτε τι είναι: «υπνική παράλυση, θα περάσει».

• Δοκιμάστε να χαλαρώσετε αντί να παλεύετε με όλη σας τη δύναμη.

• Εστιάστε σε μια μικρή κίνηση, για παράδειγμα στα δάχτυλα των χεριών ή των ποδιών.

Τι βοηθά να γίνονται πιο σπάνια

Οι περισσότεροι άνθρωποι με υπνική παράλυση δεν χρειάζονται θεραπεία, γιατί δεν έχουν σημαντική δυσφορία. Για όσους χρειάζονται, μια ανασκόπηση του 2016 σημείωνε ότι δεν είχε γίνει ακόμη καμία τυχαιοποιημένη μελέτη θεραπείας. Οι συστάσεις στηρίζονται σε μικρές μελέτες, σε δεδομένα από τη ναρκοληψία και στην κλινική εμπειρία:

• Ενημέρωση και καθησύχαση. Το να καταλάβετε τι συμβαίνει βοηθά ήδη πολλούς.

• Σταθερό πρόγραμμα ύπνου. Ίδια ώρα ύπνου και ξυπνήματος, όχι αλκοόλ ή καφεΐνη πριν από τον ύπνο, και αν γίνεται, όχι ύπνος ανάσκελα ή μπρούμυτα.

• Θεραπεία της αϋπνίας ή του άγχους, όταν υπάρχουν.

• Γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία ειδική για την υπνική παράλυση: σύντομο πρόγραμμα με τεχνικές χαλάρωσης, τρόπους να διακόπτετε το επεισόδιο και να χειρίζεστε τις ψευδαισθήσεις και τις καταστροφικές σκέψεις. Είναι υποσχόμενη, αλλά δεν έχει ελεγχθεί σε μεγάλες μελέτες.

• Φάρμακα. Σε έντονες περιπτώσεις έχουν χρησιμοποιηθεί αντικαταθλιπτικά που καταστέλλουν τον ύπνο REM, όπως τα τρικυκλικά και οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης. Τα δεδομένα είναι λίγα και προέρχονται κυρίως από τη ναρκοληψία. Η απόφαση παίρνεται μόνο μετά από αξιολόγηση, και η διακοπή γίνεται μόνο με τον γιατρό, γιατί η απότομη διακοπή μπορεί να φέρει «αναπήδηση» του ύπνου REM.

Όταν ο φόβος για το επόμενο επεισόδιο σας κάνει να ξενυχτάτε ή να αποφεύγετε το κρεβάτι, η αποφυγή συντηρεί το πρόβλημα: λιγότερος και πιο διακοπτόμενος ύπνος σημαίνει πιθανότερα επεισόδια. Στόχος είναι να ξαναγίνει ο ύπνος κάτι συνηθισμένο, σταδιακά, όχι να περιμένουμε πρώτα να φύγει ο φόβος.

Υπνική παράλυση ή κάτι άλλο;

• Ναρκοληψία. Η υπνική παράλυση είναι ένα από τα συμπτώματά της. Τη ναρκοληψία όμως τη χαρακτηρίζουν κυρίως η έντονη υπνηλία στη διάρκεια της μέρας και η καταπληξία, δηλαδή επεισόδια ξαφνικής μυϊκής αδυναμίας ενώ είστε ξύπνιοι.

• Κρίση πανικού στον ύπνο. Ξυπνάτε απότομα με ταχυκαρδία και φόβο, αλλά μπορείτε να κινηθείτε.

• Επιληπτικές κρίσεις ή άλλες νευρολογικές αιτίες. Είναι σπανιότερες, αλλά πρέπει να αποκλειστούν όταν η εικόνα δεν είναι τυπική.

Στην αξιολόγηση ρωτώ πρώτα πώς κοιμάστε: ώρες, ξυπνήματα, βάρδιες, καφεΐνη. Αν ο ύπνος έχει χάσει τον ρυθμό του, εκεί ξεκινά η δουλειά.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

• Τα επεισόδια είναι συχνά, σας τρομάζουν ή σας κάνουν να φοβάστε τον ύπνο.

• Έχετε έντονη υπνηλία στη διάρκεια της μέρας ή επεισόδια ξαφνικής μυϊκής αδυναμίας ενώ είστε ξύπνιοι. Τότε χρειάζεται εκτίμηση για ναρκοληψία από ειδικό ύπνου.

• Τα επεισόδια συνοδεύονται από αϋπνία, κρίσεις πανικού ή αναμνήσεις τραύματος που επανέρχονται.

• Δεν είστε σίγουροι αν πρόκειται για υπνική παράλυση ή για κάτι άλλο.

Ασφάλεια: Η υπνική παράλυση δεν είναι επείγουσα κατάσταση. Αν όμως έχετε επεισόδια με σπασμούς, απώλεια αισθήσεων ή αδυναμία που δεν περνά, ζητήστε άμεσα ιατρική βοήθεια: 166 (ΕΚΑΒ) ή 112. Αν έχετε σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας, καλέστε το 166, το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.

Πώς μπορώ να βοηθήσω

Κλείστε ραντεβού για ψυχιατρική αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online. Δείτε και τη σελίδα Διαταραχές ύπνου. Αν ξενυχτάτε συχνά επειδή δυσκολεύεστε να «κλείσετε» τη μέρα σας, διαβάστε και το άρθρο ΔΕΠΥ και ύπνος. Η πρώτη συζήτηση για τον ύπνο μπορεί να γίνει και από το σπίτι σας: δείτε τη σελίδα ψυχίατρος online.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση. Μην αλλάζετε και μη διακόπτετε αγωγή που ήδη παίρνετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό σας.

Πηγές

1. Sharpless BA, Barber JP. Lifetime prevalence rates of sleep paralysis: a systematic review. Sleep Med Rev. 2011. doi:10.1016/j.smrv.2011.01.007

2. Sharpless BA. A clinician's guide to recurrent isolated sleep paralysis. Neuropsychiatr Dis Treat. 2016. doi:10.2147/NDT.S100307

3. Cheyne JA, Rueffer SD, Newby-Clark IR. Hypnagogic and hypnopompic hallucinations during sleep paralysis: neurological and cultural construction of the night-mare. Conscious Cogn. 1999. doi:10.1006/ccog.1999.0404

4. Sharpless BA, Kliková M. Clinical features of isolated sleep paralysis. Sleep Med. 2019. doi:10.1016/j.sleep.2019.03.007

5. Rauf B και συν. Isolated sleep paralysis: Clinical features, perception of aetiology, prevention and disruption strategies in a large international sample. Sleep Med. 2023. doi:10.1016/j.sleep.2023.02.023

6. Denis D, French CC, Gregory AM. A systematic review of variables associated with sleep paralysis. Sleep Med Rev. 2018. doi:10.1016/j.smrv.2017.05.005

7. Bassetti CLA και συν. Narcolepsy — clinical spectrum, aetiopathophysiology, diagnosis and treatment. Nat Rev Neurol. 2019. doi:10.1038/s41582-019-0226-9