Απάθεια: όταν τίποτα δεν σας κινητοποιεί

Απάθεια στην ψυχιατρική είναι η απώλεια κινήτρων: κάνετε λιγότερα, σας ενδιαφέρουν λιγότερα πράγματα και νιώθετε λιγότερα, σε σχέση με πριν. Δεν είναι τεμπελιά ούτε χαρακτήρας. Μπορεί να συνοδεύει την κατάθλιψη, σωματικές ή νευρολογικές παθήσεις ή κάποια φάρμακα. Η αντιμετώπιση ξεκινά από την αιτία και συχνά από μικρά, προγραμματισμένα βήματα.

Τι είναι η απάθεια

Η λέξη έχει στα ελληνικά και άλλες σημασίες, όπως η αταραξία. Εδώ μιλάμε για την απάθεια ως σύμπτωμα.

Η διεθνής ομάδα ειδικών του 2018 όρισε την απάθεια ως μείωση της δραστηριότητας προς έναν στόχο, σε σύγκριση με το προηγούμενο επίπεδο του ίδιου ανθρώπου. Για να μιλήσουμε για απάθεια πρέπει:

• να κρατά τουλάχιστον τέσσερις εβδομάδες,

• να φαίνεται σε δύο τουλάχιστον από τρία πεδία: συμπεριφορά και σκέψη, συναίσθημα, κοινωνικές σχέσεις,

• να δυσκολεύει την καθημερινότητα,

• να μην εξηγείται πλήρως από άλλο λόγο, όπως μια ουσία ή μια μεγάλη αλλαγή στη ζωή.

Στην καθημερινή γλώσσα ακούγεται σαν «δεν έχω όρεξη για τίποτα», «μου είναι όλα αδιάφορα», «δεν ξεκινάω τίποτα».

Απάθεια ή κατάθλιψη;

Συχνά συνυπάρχουν, αλλά δεν είναι το ίδιο:

• Στην κατάθλιψη υπάρχει συνήθως θλίψη, ενοχές, απαισιοδοξία και σκέψεις ότι δεν αξίζετε.

• Στην απάθεια υπάρχει κυρίως έλλειψη κινήτρου και ουδετερότητα, χωρίς απαραίτητα πόνο.

Η διάκριση έχει βάση. Σε μελέτη με 154 ασθενείς με νευρολογικές παθήσεις (όπως Αλτσάιμερ και Πάρκινσον), η απάθεια δεν συνδεόταν με την κατάθλιψη. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι είναι ξεχωριστή κατάσταση και ότι η διάκριση έχει σημασία για τη θεραπεία.

Στην αξιολόγηση κάνω μια απλή διάκριση: «είμαι πεσμένος» ή «δεν είμαι λυπημένος, απλώς δεν ξεκινάω»; Το πρώτο δείχνει περισσότερο προς κατάθλιψη. Το δεύτερο μπορεί να είναι απάθεια, αλλά σε έναν νέο άνθρωπο με δυσκολίες από τα σχολικά χρόνια μπορεί να είναι και ΔΕΠΥ.

Ποιες είναι οι συχνές αιτίες;

• Κατάθλιψη και δυσθυμία. Η απώλεια ενδιαφέροντος είναι βασικό σύμπτωμα της κατάθλιψης.

• Νευρολογικές παθήσεις. Η απάθεια είναι συχνή σε παθήσεις του εγκεφάλου, όπως η νόσος Πάρκινσον, η άνοια και τα εγκεφαλικά.

• Σωματικές αιτίες. Ο γιατρός ελέγχει, αν χρειάζεται, με αιματολογικές εξετάσεις, για παράδειγμα τον θυρεοειδή.

• Φάρμακα. Έχει περιγραφεί απάθεια σε ανθρώπους που παίρνουν αντικαταθλιπτικά της κατηγορίας SSRI. Μια ανασκόπηση του 2020 σημειώνει ότι η σχέση φαίνεται στην κλινική πράξη, αλλά χρειάζονται καλύτερες μελέτες. Αν παίρνετε τέτοιο φάρμακο και νιώθετε «μουδιασμένοι», συζητήστε το με τον γιατρό σας. Μην το διακόψετε μόνοι σας.

Όταν βρίσκω σωματική αιτία, όπως μια διαταραχή του θυρεοειδούς, τη ρυθμίζουμε πρώτα. Μπορεί να μιμηθεί την κατάθλιψη και να την κάνει χειρότερη.

Απάθεια στην τρίτη ηλικία

Σε ανάλυση 16 μελετών με 7.365 ηλικιωμένους χωρίς άνοια, τους περισσότερους με ήπιες γνωστικές δυσκολίες, όσοι είχαν απάθεια είχαν περίπου διπλάσιο κίνδυνο να εμφανίσουν άνοια τα επόμενα χρόνια. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε απάθεια είναι άνοια. Σημαίνει ότι μια νέα απάθεια σε μεγαλύτερη ηλικία αξίζει ιατρική εκτίμηση.

Τι βοηθά

Η θεραπεία της αιτίας. Αν υπάρχει κατάθλιψη, θεραπεύεται η κατάθλιψη. Αν υπάρχει σωματική ή νευρολογική αιτία, αντιμετωπίζεται εκείνη. Αν φαίνεται να συνδέεται με φάρμακο, ο γιατρός εξετάζει αν χρειάζεται αλλαγή.

Συμπεριφορική ενεργοποίηση. Είναι μια απλή μορφή ψυχοθεραπείας: καταγράφετε τις δραστηριότητες και τη διάθεσή σας και προγραμματίζετε σταδιακά περισσότερες ευχάριστες ή χρήσιμες δραστηριότητες. Σε ανάλυση 16 τυχαιοποιημένων μελετών με 780 ανθρώπους με κατάθλιψη, είχε μεγάλο όφελος, παρόμοιο με τη γνωσιακή θεραπεία, και το όφελος έμενε στην παρακολούθηση. Οι μελέτες αυτές μέτρησαν την κατάθλιψη, όχι ειδικά την απάθεια.

Η δράση έρχεται πριν από τη διάθεση. Αν περιμένετε να «έρθει η όρεξη», μπορεί να περιμένετε πολύ. Η αδράνεια λιγοστεύει όσα σας δίνουν χαρά και ρίχνει ακόμη περισσότερο τη διάθεση. Γι' αυτό ξεκινάμε από ένα μικρό, συγκεκριμένο βήμα τη μέρα, και μετράμε την πρόοδο στα βήματα, όχι στην όρεξη.

Μερικά πρακτικά βήματα:

• μια σταθερή ώρα για ύπνο και ξύπνημα

• μια πρωινή δραστηριότητα έξω από το σπίτι, ακόμη και ένας σύντομος περίπατος

• ένα ραντεβού την εβδομάδα με κάποιον άνθρωπο που σας είναι ευχάριστος

• μια λίστα με μικρές δουλειές, από την οποία διαλέγετε μία τη μέρα

Η φαρμακευτική αγωγή, αν χρειαστεί, εξαρτάται από την αιτία και αποφασίζεται με τον γιατρό σας. Αλλαγή ή διακοπή αγωγής γίνεται μόνο μαζί του.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

• Η έλλειψη κινήτρου κρατά εβδομάδες και επηρεάζει τη δουλειά, τις σπουδές ή τις σχέσεις.

• Συνοδεύεται από πεσμένη διάθεση, αϋπνία ή απελπισία.

• Εμφανίστηκε μετά από νέο φάρμακο, τραυματισμό στο κεφάλι ή ασθένεια.

• Σε έναν ηλικιωμένο συγγενή, η απάθεια είναι νέα ή συνοδεύεται από ξεχασιά.

Ασφάλεια: Αν η απάθεια εμφανίστηκε ξαφνικά, μαζί με σύγχυση, αδυναμία στο ένα χέρι, δυσκολία στην ομιλία ή πολύ έντονο πονοκέφαλο, καλέστε αμέσως το 166 (ΕΚΑΒ) ή το 112. Αν έχετε σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας, καλέστε το 166, το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.

Πώς μπορώ να βοηθήσω

Κλείστε ραντεβού για ψυχιατρική αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online. Δείτε τη σελίδα Κατάθλιψη και το άρθρο Δυσθυμία. Η πρώτη συζήτηση μπορεί να γίνει και από το σπίτι σας: δείτε τη σελίδα ψυχίατρος online.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση. Μην αλλάζετε και μη διακόπτετε αγωγή που ήδη παίρνετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό σας.

Πηγές

1. Robert P, et al. Is it time to revise the diagnostic criteria for apathy in brain disorders? The 2018 international consensus group. Eur Psychiatry. 2018. doi:10.1016/j.eurpsy.2018.07.008

2. Marin RS. Apathy: a neuropsychiatric syndrome. J Neuropsychiatry Clin Neurosci. 1991. doi:10.1176/jnp.3.3.243

3. Levy ML, et al. Apathy is not depression. J Neuropsychiatry Clin Neurosci. 1998. doi:10.1176/jnp.10.3.314

4. van Dalen JW, et al. Association of Apathy With Risk of Incident Dementia: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Psychiatry. 2018. doi:10.1001/jamapsychiatry.2018.1877

5. Petrova NN, Markin AV. Apathy syndrome in depressed patients previously treated with selective serotonin reuptake inhibitors (στα ρωσικά, με αγγλική περίληψη). Zh Nevrol Psikhiatr Im S S Korsakova. 2020. doi:10.17116/jnevro2020120011111

6. Cuijpers P, van Straten A, Warmerdam L. Behavioral activation treatments of depression: a meta-analysis. Clin Psychol Rev. 2007. doi:10.1016/j.cpr.2006.11.001