Αγοραφοβία: τι είναι, συμπτώματα και θεραπεία

Αγοραφοβία είναι ο έντονος φόβος για καταστάσεις από τις οποίες θα ήταν δύσκολο να φύγετε ή να βρείτε βοήθεια αν σας έπιανε πανικός: μέσα μεταφοράς, ανοιχτοί ή κλειστοί χώροι, ουρές και πλήθος, η έξοδος από το σπίτι μόνοι σας. Ο φόβος οδηγεί σε αποφυγή, και η αποφυγή τον μεγαλώνει. Αντιμετωπίζεται, κυρίως με γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία με σταδιακή έκθεση και, όπου χρειάζεται, με φάρμακα.

Τι σημαίνει η λέξη

Στα αρχαία ελληνικά «αγορά» ήταν η κεντρική πλατεία, ο δημόσιος χώρος της πόλης. Η αγοραφοβία δεν είναι φόβος για τα ψώνια. Είναι φόβος για καταστάσεις όπου νιώθετε παγιδευμένοι ή αβοήθητοι.

Ποιες καταστάσεις φοβίζουν

Τα διαγνωστικά κριτήρια (DSM-5) περιγράφουν πέντε ομάδες καταστάσεων:

• μέσα μαζικής μεταφοράς, όπως λεωφορείο, τρένο, πλοίο, αεροπλάνο

• ανοιχτοί χώροι, όπως πλατείες, γέφυρες, χώροι στάθμευσης

• κλειστοί χώροι, όπως μαγαζιά, σούπερ μάρκετ, σινεμά

• ουρές ή πλήθος

• έξοδος από το σπίτι χωρίς συνοδεία

Για τη διάγνωση χρειάζεται έντονος φόβος σε τουλάχιστον δύο από αυτές, που κρατά τουλάχιστον έξι μήνες.

Η φράση «φοβάμαι να φύγω από το σπίτι» ακούγεται στο ιατρείο και περιγράφει ακριβώς την παγίδα: η αποφυγή φέρνει ανακούφιση σήμερα και περισσότερο φόβο αύριο. Γι' αυτό ο στόχος δεν είναι να περιμένουμε πρώτα να φύγει το άγχος και μετά να βγείτε. Είναι η σταδιακή έκθεση: μικρά, προγραμματισμένα βήματα, που μεγαλώνουν όσο ο φόβος υποχωρεί.

Πόσο συχνή είναι

• Σε έρευνες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας με 136.357 ενήλικες από 27 χώρες, αγοραφοβία είχε κάποια στιγμή στη ζωή του το 1,5% και μέσα στον τελευταίο χρόνο το 1,0%.

• Είναι περίπου διπλάσια στις γυναίκες. Σε μία μελέτη, η συχνότητα σε όλη τη ζωή ήταν 2,0% στις γυναίκες και 0,9% στους άνδρες.

• Στην ίδια έρευνα του ΠΟΥ, ανάμεσα σε όσους πληρούσαν τα κριτήρια και των δύο τελευταίων εκδόσεων του διαγνωστικού εγχειριδίου, το 44% ανέφερε σοβαρή δυσκολία στη λειτουργικότητα και σχεδόν όλοι (92,9%) είχαν και άλλη ψυχική διαταραχή.

Αγοραφοβία και κρίσεις πανικού

Η αγοραφοβία συνδέεται με τις κρίσεις πανικού, αλλά δεν είναι το ίδιο. Με το DSM-5 έγινε ξεχωριστή διάγνωση, που μπορεί να υπάρχει με ή χωρίς διαταραχή πανικού. Σε αμερικανική έρευνα με 9.282 ενήλικες, αγοραφοβία βρέθηκε και σε ανθρώπους με κρίσεις πανικού που δεν είχαν διαταραχή πανικού. Όσοι είχαν και διαταραχή πανικού και αγοραφοβία είχαν τη βαρύτερη εικόνα: το 86,3% είχε μέτρια ή σοβαρά συμπτώματα. Ωστόσο, μόνο το 54,9% είχε λάβει τον τελευταίο χρόνο θεραπεία σύμφωνη με τις οδηγίες.

Για το τι είναι και πώς αντιμετωπίζεται η ίδια η κρίση, δείτε το άρθρο Κρίση πανικού: συμπτώματα και τι να κάνετε.

Ο φαύλος κύκλος της αποφυγής

Ο κύκλος πάει έτσι: φόβος, αποφυγή, ανακούφιση, και την επόμενη φορά ακόμη μεγαλύτερος φόβος. Μπορεί να προστεθούν «συμπεριφορές ασφαλείας»: βγαίνετε μόνο με συνοδό, κάθεστε κοντά στην έξοδο, κρατάτε νερό ή ένα χάπι «για σιγουριά». Βοηθούν εκείνη τη στιγμή, αλλά δεν σας αφήνουν να μάθετε ότι τα καταφέρνετε και χωρίς αυτές.

Πώς αντιμετωπίζεται

• Γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία. Οι κατευθυντήριες οδηγίες της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Εταιρειών Βιολογικής Ψυχιατρικής (WFSBP) τη θεωρούν πρώτη επιλογή ψυχοθεραπείας για τις αγχώδεις διαταραχές, μαζί και για τη διαταραχή πανικού με αγοραφοβία. Μαθαίνετε πώς δουλεύει ο κύκλος φόβου και αποφυγής, και εκτίθεστε σταδιακά στις καταστάσεις που αποφεύγετε και στις σωματικές αισθήσεις που φοβάστε. Σε ανάλυση 72 μελετών με 4.064 ασθενείς με διαταραχή πανικού, η έκθεση στις σωματικές αισθήσεις συνδέθηκε με καλύτερο αποτέλεσμα, ενώ η προσθήκη μυϊκής χαλάρωσης με μικρότερο.

• Φάρμακα. Πρώτη επιλογή φαρμάκου κατά τις ίδιες οδηγίες είναι τα αντικαταθλιπτικά των κατηγοριών SSRI και SNRI. Η απόφαση παίρνεται μετά την αξιολόγηση, μαζί με εσάς.

Σε κάθε βήμα κάνουμε συγκεκριμένες ερωτήσεις, όπως: «Αν σχεδιάσατε τρεις εξόδους την εβδομάδα και κάνατε τις δύο, είναι αποτυχία;» Η σκέψη «ή όλα ή τίποτα» μπορεί να σας κρατά στο σπίτι. Μετράμε την πρόοδο, όχι την τελειότητα.

Μπορεί η θεραπεία να γίνει online;

Ναι, και στην αγοραφοβία αυτό έχει ιδιαίτερη αξία, γιατί η έξοδος από το σπίτι είναι το ίδιο το πρόβλημα.

• Σε μικρή μελέτη με 21 ασθενείς με διαταραχή πανικού και αγοραφοβία, η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία μέσω βιντεοκλήσης ήταν εξίσου αποτελεσματική με τη θεραπεία πρόσωπο με πρόσωπο. Έξι μήνες μετά, το 91% όσων έκαναν θεραπεία μέσω βίντεο δεν είχε κρίσεις πανικού.

• Σε ανασκόπηση 20 μελετών, η καθοδηγούμενη θεραπεία μέσω διαδικτύου είχε συνολικά ίδιο αποτέλεσμα με τη θεραπεία πρόσωπο με πρόσωπο. Οι συγγραφείς σημειώνουν ότι για κάθε διαταραχή χωριστά οι μελέτες είναι ακόμη λίγες.

Όταν το πρόβλημα είναι η έξοδος από το σπίτι, δεν έχει νόημα να περιμένετε να «καλυτερέψετε» για να ξεκινήσετε θεραπεία. Η πρώτη συνεδρία μπορεί να γίνει online. Μετά, τα βήματα έκθεσης γίνονται έξω, στην πραγματική ζωή, και η θεραπεία συνεχίζει online ή στο ιατρείο.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

• Αποφεύγετε μέρη ή μετακινήσεις εδώ και εβδομάδες ή μήνες.

• Βγαίνετε μόνο με συνοδό ή μόνο σε «ασφαλείς» διαδρομές.

• Η δουλειά, οι σπουδές ή οι σχέσεις σας περιορίζονται.

• Έχετε κρίσεις πανικού ή φοβάστε συνεχώς την επόμενη.

• Χρειάζεστε αλκοόλ ή ηρεμιστικά για να βγείτε.

Ασφάλεια: Αν μαζί με τον φόβο έχετε σκέψεις ότι δεν αξίζει να ζείτε ή σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας, ζητήστε βοήθεια αμέσως: 166 (ΕΚΑΒ), 112, ή η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018. Πόνος στο στήθος που δεν έχετε ξανανιώσει θέλει άμεσο ιατρικό έλεγχο.

Πώς μπορώ να βοηθήσω

Κλείστε ραντεβού για αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online. Αν η έξοδος από το σπίτι είναι δύσκολη, ξεκινήστε online: δείτε πώς λειτουργεί ο ψυχίατρος online. Οι συνεδρίες γίνονται μέσω Google Meet, WhatsApp ή Viber. Δείτε και τη σελίδα Άγχος & κρίσεις πανικού και το άρθρο Online ψυχίατρος και ηλεκτρονική συνταγογράφηση, για το πώς γίνεται το ραντεβού μέσω βίντεο.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση. Μην αλλάζετε και μη διακόπτετε αγωγή που ήδη παίρνετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό σας.

Πηγές

1. Balaram K, Marwaha R. Agoraphobia. StatPearls, NCBI Bookshelf. Τελευταία ενημέρωση 11/11/2024.

2. Roest AM και συν. A comparison of DSM-5 and DSM-IV agoraphobia in the World Mental Health Surveys. Depress Anxiety. 2019. doi:10.1002/da.22885

3. Kessler RC και συν. The epidemiology of panic attacks, panic disorder, and agoraphobia in the National Comorbidity Survey Replication. Arch Gen Psychiatry. 2006. doi:10.1001/archpsyc.63.4.415

4. Bandelow B και συν. World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) guidelines for treatment of anxiety, obsessive-compulsive and posttraumatic stress disorders – Version 3. Part I: Anxiety disorders. World J Biol Psychiatry. 2023. doi:10.1080/15622975.2022.2086295

5. Pompoli A και συν. Dismantling cognitive-behaviour therapy for panic disorder: a systematic review and component network meta-analysis. Psychol Med. 2018. doi:10.1017/S0033291717003919

6. Bouchard S και συν. Delivering cognitive-behavior therapy for panic disorder with agoraphobia in videoconference. Telemed J E Health. 2004. doi:10.1089/153056204773644535

7. Carlbring P και συν. Internet-based vs. face-to-face cognitive behavior therapy for psychiatric and somatic disorders: an updated systematic review and meta-analysis. Cogn Behav Ther. 2018. doi:10.1080/16506073.2017.1401115