Παρεισφρητικές σκέψεις: πότε είναι φυσιολογικές, πότε ΙΨΔ και πώς διαφέρουν από το «πολύβουο» μυαλό της ΔΕΠΥ

Σύντομη απάντηση

Σχεδόν όλοι οι άνθρωποι έχουν κάποια στιγμή ανεπιθύμητες σκέψεις ή εικόνες που «πετάγονται» χωρίς να τις θέλουν. Αυτό από μόνο του δεν είναι ασθένεια. Γίνεται πρόβλημα όταν η σκέψη σας τρομάζει, σας κάνει να ελέγχετε ή να ζητάτε διαβεβαίωση ξανά και ξανά και σας τρώει χρόνο. Αυτό ταιριάζει περισσότερο με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (ΙΨΔ). Στη ΔΕΠΥ το μυαλό συνήθως πηδά από θέμα σε θέμα χωρίς να κολλά με φόβο σε ένα. Οι δύο καταστάσεις μπορεί να μοιάζουν, και γι' αυτό χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση.

Τι είναι οι παρεισφρητικές σκέψεις

Είναι σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις που έρχονται απρόσκλητες και συχνά είναι αντίθετες με αυτό που είστε. Για παράδειγμα: «κι αν σπρώξω κάποιον;», «κι αν άφησα το μάτι της κουζίνας ανοιχτό;», μια βλάσφημη ή σεξουαλική εικόνα που σας σοκάρει.

Σε διεθνή έρευνα με 777 φοιτητές από 13 χώρες, ανάμεσά τους και η Ελλάδα, το 93,6% ανέφερε τουλάχιστον μία τέτοια σκέψη τους τελευταίους τρεις μήνες. Οι πιο συχνές ήταν οι αμφιβολίες. Οι πιο σπάνιες ήταν οι σκέψεις που προκαλούν αποστροφή, όπως σεξουαλικές ή βλάσφημες. Το δείγμα ήταν φοιτητές, όχι ασθενείς, άρα δείχνει πόσο συχνές είναι οι σκέψεις και όχι πόσοι έχουν ΙΨΔ.

Πότε είναι ΙΨΔ

Η ΙΨΔ είναι πολύ πιο σπάνια από τις σκέψεις. Σε μεγάλη αμερικανική μελέτη πληθυσμού, πάνω από 1 στους 4 ανέφερε κάποια εμμονή ή καταναγκασμό στη ζωή του, αλλά μόνο περίπου 2 στους 100 είχαν πλήρη ΙΨΔ κάποια στιγμή.

Η διαφορά δεν είναι το περιεχόμενο της σκέψης. Είναι τι κάνει ο άνθρωπος με αυτήν:

• νιώθει έντονο άγχος, ενοχή ή αηδία

• προσπαθεί να τη «σβήσει», να την ελέγξει ή να την εξουδετερώσει (έλεγχοι, μέτρημα, προσευχή, νοερή επανάληψη)

• ζητά διαβεβαίωση από άλλους ή από το ίντερνετ

• αποφεύγει μέρη, ανθρώπους ή αντικείμενα

• όλα αυτά τρώνε χρόνο ή χαλούν τη δουλειά, τις σχέσεις, τον ύπνο

Στο ιατρείο εξηγώ συχνά ότι η καταστροφική σκέψη είναι σύμπτωμα άγχους, όχι τρέλα, και ότι αυτό που νιώθετε δεν είναι απόδειξη για την πραγματικότητα. Ο φόβος ότι «αφού το σκέφτηκα, μπορεί να το κάνω» είναι ακριβώς ο μηχανισμός της ΙΨΔ, όχι ένδειξη επικινδυνότητας.

Πότε μοιάζει με ΔΕΠΥ, και πώς διαφέρει

Πολλοί ενήλικες με ΔΕΠΥ περιγράφουν ένα μυαλό που «δεν κλείνει ποτέ». Αυτό μπορεί να μπερδευτεί με παρεισφρητικές σκέψεις. Κάποιες χρήσιμες διαφορές:

• Περιεχόμενο: στην ΙΨΔ, λίγα επαναλαμβανόμενα θέματα που τρομάζουν· στη ΔΕΠΥ, πολλά διαφορετικά θέματα, ιδέες, σχέδια.

• Συναίσθημα: στην ΙΨΔ, φόβος, ενοχή, αηδία· στη ΔΕΠΥ, ανυπομονησία, βαρεμάρα, ενθουσιασμός.

• Τι κάνει ο άνθρωπος: στην ΙΨΔ, ελέγχει, ξαναελέγχει, ζητά διαβεβαίωση· στη ΔΕΠΥ, αφήνει πράγματα στη μέση, ξεχνά, βιάζεται.

• Σχέση με κινδύνους: στην ΙΨΔ, υπερβολική προσοχή, αποφυγή· στη ΔΕΠΥ, συχνά λιγότερη προσοχή απ' όση χρειάζεται.

Η βιβλιογραφία προειδοποιεί ότι συμπτώματα της ΙΨΔ, όπως η δυσκολία συγκέντρωσης επειδή το μυαλό είναι γεμάτο εμμονές, μπορεί να διαγνωστούν λάθος ως ΔΕΠΥ. Γι' αυτό η αξιολόγηση για ΔΕΠΥ πρέπει να ψάχνει ενεργά και για ΙΨΔ, άγχος και κατάθλιψη. Οι δύο διαταραχές μπορεί και να συνυπάρχουν, αλλά τα ποσοστά στους ενήλικες διαφέρουν πολύ ανάμεσα στις μελέτες.

Στην αξιολόγηση για ΔΕΠΥ ενηλίκων ξεκινώ από το ιστορικό από την παιδική ηλικία και μια δομημένη συνέντευξη, και μετά ελέγχω για άλλες καταστάσεις που μπορεί να μοιάζουν ή να συνυπάρχουν, ανάμεσά τους η ΙΨΔ και το άγχος. Η ερώτηση που ξεχωρίζει συχνά τις δύο είναι απλή: «Η σκέψη σας τρομάζει ή απλώς σας αποσπά;»

Τι βοηθά και τι όχι

• Δεν βοηθά να προσπαθείτε να μη σκεφτείτε τη σκέψη. Συνήθως επιστρέφει πιο δυνατή.

• Δεν βοηθά η συνεχής διαβεβαίωση. Ανακουφίζει για λίγο και μετά χρειάζεστε κι άλλη.

• Η αποφυγή τρέφει τον φόβο. Η θεραπεία της ΙΨΔ στηρίζεται στη σταδιακή έκθεση σε αυτό που φοβάστε, χωρίς τον καταναγκασμό που ακολουθεί. Περισσότερα για τη θεραπεία θα βρείτε στη σελίδα Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή.

• Αν η κύρια δυσκολία είναι η διάσπαση, η οργάνωση και η παρορμητικότητα από παιδί, δείτε τη σελίδα ΔΕΠΥ ενηλίκων.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

• Οι σκέψεις ή οι έλεγχοι σας παίρνουν πάνω από λίγο χρόνο κάθε μέρα ή σας εμποδίζουν να δουλέψετε, να κοιμηθείτε, να είστε με ανθρώπους.

• Αποφεύγετε πράγματα που πριν κάνατε άνετα.

• Δεν είστε σίγουροι αν πρόκειται για ΙΨΔ, ΔΕΠΥ, άγχος ή κάτι άλλο.

Ασφάλεια: Αν οι σκέψεις σας δεν είναι ανεπιθύμητες αλλά νιώθετε ότι θέλετε να βλάψετε τον εαυτό σας ή άλλους, ζητήστε βοήθεια αμέσως: 166 (ΕΚΑΒ), 112, ή η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.

Κλείστε ραντεβού για ψυχιατρική αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online.

Πηγές

1. Radomsky AS και συν. Part 1—You can run but you can’t hide: Intrusive thoughts on six continents. J Obsessive Compuls Relat Disord. 2014;3(3):269-279. https://doi.org/10.1016/j.jocrd.2013.09.002

2. Ruscio AM, Stein DJ, Chiu WT, Kessler RC. The epidemiology of obsessive-compulsive disorder in the National Comorbidity Survey Replication. Mol Psychiatry. 2010;15(1):53-63. https://doi.org/10.1038/mp.2008.94

3. Abramovitch A, Dar R, Mittelman A, Wilhelm S. Comorbidity between ADHD and OCD across the lifespan: a systematic and critical review. Harv Rev Psychiatry. 2015;23(4):245-262. https://doi.org/10.1097/HRP.0000000000000050

4. Abramovitch A, Dar R, Hermesh H, Schweiger A. Comparative neuropsychology of adult OCD and ADHD. J Neuropsychol. 2012;6(2):161-191. https://doi.org/10.1111/j.1748-6653.2011.02021.x