Αποπροσωποποίηση και αποπραγματοποίηση: τι είναι

Αποπροσωποποίηση είναι η αίσθηση ότι αποκόπτεστε από τον εαυτό σας, δηλαδή από το σώμα, τις σκέψεις ή τα συναισθήματά σας, σαν να παρακολουθείτε τη ζωή σας απ' έξω. Αποπραγματοποίηση είναι η αίσθηση ότι ο κόσμος γύρω σας δεν είναι αληθινός, σαν να βρίσκεστε σε όνειρο ή σε ομίχλη. Παροδικά επεισόδια είναι πολύ συχνά, ιδίως σε έντονο στρες, άγχος ή πανικό. Στη διαταραχή αποπροσωποποίησης-αποπραγματοποίησης ο άνθρωπος ξέρει πάντα ότι πρόκειται για αίσθηση και όχι για την πραγματικότητα, και αυτό τη διακρίνει από την ψύχωση. Όταν τα συμπτώματα επιμένουν ή επανέρχονται και σας ταλαιπωρούν, αξίζει αξιολόγηση.

Τι νιώθει κανείς

Μπορεί να υπάρχει μόνο το ένα ή και τα δύο μαζί.

Στην αποπροσωποποίηση:

• νιώθετε ότι παρακολουθείτε τον εαυτό σας σαν εξωτερικός παρατηρητής,

• νιώθετε ότι δεν είστε αληθινοί ή ότι κινείστε σαν ρομπότ, «στον αυτόματο»,

• τα συναισθήματα μοιάζουν μουδιασμένα και δυσκολεύεστε να καταλάβετε τι νιώθετε,

• δυσκολεύεστε να ανακαλέσετε καθαρά αναμνήσεις.

Στην αποπραγματοποίηση:

• ο κόσμος μοιάζει με όνειρο ή με ομίχλη, σαν να σας χωρίζει από αυτόν ένα τζάμι ή ένα πέπλο,

• τα πράγματα μοιάζουν άψυχα, άχρωμα ή τεχνητά, ή αλλοιωμένα στο μέγεθος, θολά ή επίπεδα,

• οι ήχοι ακούγονται αλλιώτικα και ο χρόνος μοιάζει να κυλά πολύ αργά ή πολύ γρήγορα.

Η εμπειρία είναι συνήθως πολύ δυσάρεστη, και συχνά συνυπάρχουν άγχος και κατάθλιψη. Κάποιοι φοβούνται ότι έχουν πάθει βλάβη στον εγκέφαλο ή ότι «τρελαίνονται», και ελέγχουν ξανά και ξανά αν αυτό που αντιλαμβάνονται είναι αληθινό.

Η σκέψη «τρελαίνομαι» είναι σκέψη άγχους, όχι διάγνωση. Η αίσθηση ότι δεν είστε αληθινοί, ή ότι ο κόσμος δεν είναι αληθινός, δεν αποδεικνύει τίποτα για το πώς είναι στ' αλήθεια τα πράγματα. Αποδεχόμαστε ότι η αίσθηση υπάρχει και είναι δυσάρεστη. Δεν αποδεχόμαστε την καταστροφική ερμηνεία της.

Πόσο συχνό είναι

• Τα παροδικά συμπτώματα είναι πολύ συχνά. Σύμφωνα με μια συστηματική ανασκόπηση, τα έχει ζήσει κάποια στιγμή στη ζωή του από το 26% έως το 74% του γενικού πληθυσμού, και από το 31% έως το 66% τη στιγμή ενός τραυματικού γεγονότος.

• Η διαταραχή είναι πολύ πιο σπάνια: περίπου 1 έως 2 στους 100. Μια νεότερη συστηματική ανασκόπηση (2022) την υπολογίζει γύρω στο 1% του γενικού πληθυσμού και τη βρίσκει συχνότερη σε εφήβους και νέους ενήλικες.

• Ξεκινά συνήθως νωρίς. Η μέση ηλικία έναρξης είναι τα 16 χρόνια, και σπάνια αρχίζει μετά τα 40. Σε μια σειρά 117 ασθενών, άνδρες και γυναίκες ήταν περίπου ίσοι σε αριθμό.

Πότε μιλάμε για διαταραχή

Η διάγνωση είναι κλινική, δηλαδή γίνεται με τη συνέντευξη. Σύμφωνα με τα κριτήρια του DSM-5-TR χρειάζονται:

• επίμονα ή επαναλαμβανόμενα επεισόδια αποπροσωποποίησης, αποπραγματοποίησης ή και των δύο,

• διατηρημένη επίγνωση ότι η εμπειρία δεν είναι πραγματική,

• σημαντική δυσφορία ή δυσκολία στη δουλειά, στις σχέσεις ή σε άλλους τομείς της ζωής,

• να μην εξηγούνται καλύτερα από άλλη κατάσταση, όπως επιληπτικές κρίσεις, χρήση ουσιών, διαταραχή πανικού, κατάθλιψη ή άλλη διασχιστική διαταραχή.

Για να αποκλειστούν άλλες αιτίες, μπορεί να χρειαστούν μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου και ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, ιδίως όταν η εικόνα είναι άτυπη, για παράδειγμα όταν τα συμπτώματα αρχίζουν μετά τα 40. Μπορεί να χρειαστεί και τοξικολογικός έλεγχος ούρων.

Γιατί συμβαίνει

Τα επεισόδια συνδέονται συχνά με:

• έντονο στρες στις σχέσεις, στα οικονομικά ή στη δουλειά,

• κατάθλιψη, άγχος και κρίσεις πανικού,

• ουσίες, ιδίως κάνναβη, κεταμίνη και παραισθησιογόνα.

Σε μια σειρά 117 ασθενών, οι πιο συχνές αφορμές για την έναρξη ήταν το έντονο στρες, η κατάθλιψη, ο πανικός, η κάνναβη και τα παραισθησιογόνα. Πολλοί ασθενείς έχουν επίσης ιστορικό έντονου στρες στην παιδική ηλικία, συχνότερα συναισθηματική κακοποίηση ή παραμέληση. Δεν ισχύει όμως για όλους: σε μια γερμανική σειρά 223 ασθενών, όσοι είχαν τη διαταραχή ανέφεραν λιγότερα τραυματικά βιώματα στην παιδική ηλικία, και λιγότερες τρέχουσες πιέσεις, από ασθενείς με κατάθλιψη.

Αποπροσωποποίηση και πανικός

Η σχέση με τον πανικό είναι στενή. Στις μελέτες για τη διαταραχή πανικού που συγκέντρωσε μια συστηματική ανασκόπηση, τα ποσοστά συμπτωμάτων αποπροσωποποίησης ή αποπραγματοποίησης κυμαίνονταν από 7,8% έως 82,6%. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι οι εκτιμήσεις δυσκολεύονται από τους διαφορετικούς ορισμούς και τα διαφορετικά χρονικά διαστήματα που χρησιμοποιούν οι μελέτες.

Όταν η αίσθηση εμφανίζεται μόνο μέσα σε κρίσεις πανικού, ο γιατρός εξετάζει αν είναι μέρος της διαταραχής πανικού και όχι ξεχωριστή διαταραχή. Γι' αυτό η αξιολόγηση έχει σημασία: αν η αίσθηση είναι μέρος ενός πανικού, μιας κατάθλιψης ή μιας χρήσης ουσιών, η θεραπεία στοχεύει και εκεί. Για το πώς μοιάζει μια κρίση και τι να κάνετε εκείνη την ώρα, διαβάστε το άρθρο Κρίση πανικού: συμπτώματα και τι να κάνετε.

Περνάει;

Η πορεία διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Τα συμπτώματα έρχονται συνήθως σε επεισόδια, με ένταση που ανεβοκατεβαίνει. Ένα επεισόδιο μπορεί να κρατήσει ώρες, μέρες, εβδομάδες, μήνες ή και χρόνια, και σε κάποιους ανθρώπους τα συμπτώματα είναι σταθερά για χρόνια.

Πολλοί αναρρώνουν πλήρως, ιδίως όταν τα συμπτώματα συνδέονται με στρες που αντιμετωπίζεται ή περνά, ή όταν δεν κρατούν πολύ. Σε κάποιους υποχωρούν και χωρίς θεραπεία. Σε άλλους γίνονται χρόνια και δύσκολα στη θεραπεία. Κάποιοι δυσκολεύονται ελάχιστα στην καθημερινότητα, όταν μένουν απασχολημένοι και στρέφουν την προσοχή τους σε άλλες δραστηριότητες. Στη γερμανική σειρά των 223 ασθενών ενός εξειδικευμένου ιατρείου η πορεία έτεινε να είναι μακρόχρονια. Οι ερευνητές σημειώνουν όμως ότι το δείγμα τους δεν αντιπροσωπεύει όλους όσοι έχουν τα συμπτώματα.

Τι βοηθά

• Ψυχοθεραπεία. Χρησιμοποιούνται γνωσιακές και συμπεριφορικές τεχνικές, τεχνικές «γείωσης» που στρέφουν την προσοχή στις πέντε αισθήσεις, και ψυχοδυναμική θεραπεία. Σε κάποιους ασθενείς είναι επιτυχείς. Η θεραπεία χρειάζεται να ασχολείται και με τις πιέσεις που πυροδότησαν τα συμπτώματα, καθώς και με παλαιότερες δύσκολες εμπειρίες.

• Γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία. Σε μια ανοιχτή μελέτη με 21 ασθενείς, η θεραπεία βοηθούσε τους ασθενείς να ερμηνεύουν τα συμπτώματα ως μη απειλητικά και να μειώσουν την αποφυγή, τις «συμπεριφορές ασφαλείας» και τον συνεχή έλεγχο των συμπτωμάτων. Υπήρξε σημαντική βελτίωση, που φαινόταν και στους έξι μήνες, και στο τέλος της θεραπείας το 29% δεν πληρούσε πια τα κριτήρια της διαταραχής. Η μελέτη ήταν μικρή, και οι ερευνητές σημειώνουν ότι χρειάζονται μεγαλύτερες και αυστηρότερες μελέτες.

• Φάρμακα. Έχουν δοκιμαστεί διάφορα, αλλά κανένα δεν έχει σαφώς αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα για την ίδια τη διαταραχή. Κάποιοι ασθενείς μπορεί να ωφεληθούν, πιθανώς κυρίως επειδή αντιμετωπίζεται το άγχος ή η κατάθλιψη που συνυπάρχει. Αν χρειάζεται αγωγή και ποια, αποφασίζεται μετά την αξιολόγηση.

Σε 117 ασθενείς, τα συμπτώματα χειροτέρευαν συχνά με αρνητικά συναισθήματα, με στρες, με κοινωνικές καταστάσεις που βιώνονταν ως απειλητικές και σε άγνωστα περιβάλλοντα. Αντίθετα, ελαφρύνονταν με την παρηγορητική επαφή με άλλους ανθρώπους, με έντονα συναισθηματικά ή σωματικά ερεθίσματα και με τη χαλάρωση.

Την ώρα ενός επεισοδίου:

• Ονομάστε το: «αυτό που νιώθω είναι αίσθηση, όχι η πραγματικότητα».

• Στρέψτε την προσοχή στις αισθήσεις σας: τι βλέπετε, τι ακούτε, τι αγγίζετε.

• Προσπαθήστε να μη διακόπτετε ό,τι κάνετε για να ελέγχετε ξανά και ξανά αν είστε «αληθινοί». Ο συνεχής έλεγχος είναι από τα πράγματα που στοχεύει η θεραπεία.

Όταν η αποφυγή συντηρεί το πρόβλημα, δεν περιμένουμε πρώτα να φύγει η αίσθηση για να ξαναζήσετε κανονικά. Επιστρέφετε σταδιακά σε όσα αποφεύγετε, με την αίσθηση παρούσα, και ελέγχετε στην πράξη αν συμβαίνει αυτό που φοβάστε. Κάθε τέτοιο βήμα είναι ένα μικρό συμπεριφορικό πείραμα.

Πότε να ζητήσετε βοήθεια

• Η αίσθηση επιμένει ή επανέρχεται και σας προκαλεί δυσφορία ή δυσκολεύει τη δουλειά, τις σπουδές ή τις σχέσεις σας.

• Συνοδεύεται από κρίσεις πανικού, πεσμένη διάθεση ή έντονο άγχος.

• Ξεκίνησε ή χειροτερεύει μετά από χρήση κάνναβης ή άλλων ουσιών.

• Ελέγχετε συνεχώς αν είστε «αληθινοί» ή αποφεύγετε μέρη και ανθρώπους για να μη σας πιάσει.

• Ξεκίνησε για πρώτη φορά μετά τα 40. Τότε χρειάζεται και ιατρικός έλεγχος για άλλες αιτίες.

Ασφάλεια: Αν πάψετε να είστε βέβαιοι ότι πρόκειται για αίσθηση και αρχίσετε να πιστεύετε ότι ο κόσμος ή εσείς έχετε πράγματι αλλάξει, ζητήστε ψυχιατρική εκτίμηση χωρίς καθυστέρηση. Αν έχετε σκέψεις ότι δεν αξίζει να ζείτε ή σκέψεις να βλάψετε τον εαυτό σας, ζητήστε βοήθεια αμέσως: 166 (ΕΚΑΒ), 112, ή η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.

Πώς μπορώ να βοηθήσω

Κλείστε ραντεβού για ψυχιατρική αξιολόγηση, στο ιατρείο στα Τρίκαλα ή online. Δείτε και τη σελίδα Άγχος & κρίσεις πανικού. Αν τα συμπτώματα σας κάνουν να αποφεύγετε τις μετακινήσεις ή τα άγνωστα μέρη, η πρώτη συζήτηση μπορεί να γίνει από το σπίτι σας: δείτε τη σελίδα ψυχίατρος online.

Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ατομική κλινική αξιολόγηση. Μην αλλάζετε και μη διακόπτετε αγωγή που ήδη παίρνετε χωρίς να μιλήσετε με τον γιατρό σας.

Πηγές

1. Spiegel D. Depersonalization/Derealization Disorder. MSD Manual, Professional Version. Πλήρης αναθεώρηση Ιούνιος 2025, ενημέρωση Ιανουάριος 2026.

2. Spiegel D. Depersonalization/Derealization Disorder. MSD Manual, Consumer Version. Πλήρης αναθεώρηση Ιούνιος 2025, ενημέρωση Ιανουάριος 2026.

3. Hunter EC, Sierra M, David AS. The epidemiology of depersonalisation and derealisation. A systematic review. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol. 2004. doi:10.1007/s00127-004-0701-4

4. Yang J και συν. The Prevalence of Depersonalization-Derealization Disorder: A Systematic Review. J Trauma Dissociation. Ηλεκτρονική δημοσίευση 2022. doi:10.1080/15299732.2022.2079796

5. Simeon D και συν. Feeling unreal: a depersonalization disorder update of 117 cases. J Clin Psychiatry. 2003. doi:10.4088/jcp.v64n0903

6. Michal M και συν. A case series of 223 patients with depersonalization-derealization syndrome. BMC Psychiatry. 2016. doi:10.1186/s12888-016-0908-4

7. Hunter EC και συν. Cognitive-behaviour therapy for depersonalisation disorder: an open study. Behav Res Ther. 2005. doi:10.1016/j.brat.2004.08.003